Në një kohë kur ekranet na mbushin me imazhe pa fytyrë, një festival që i kërkon kinemasë t’i kthehet njeriut nuk bie në nostalgji: zgjedh.

Edicioni i 24-t i Festivalit Ndërkombëtar të Filmit në Tiranë (TIFF) u zhvillua nga 21 deri më 27 shtator 2026, me temën “Bring It Back! Humanography”. Organizatorët e paraqitën si një ftesë për t’u ndalur te rrëfimet, emocionet dhe përvojat njerëzore përmes gjuhës së kinemasë. Në program, sipas festivalit, u shfaqën 229 filma nga 71 vende, nga të cilët 27 me metrazh të gjatë dhe 202 me metrazh të shkurtër, të gjithë në premierë botërore, ndërkombëtare, rajonale ose kombëtare.

I themeluar në vitin 2003, TIFF ka statusin e festivalit kualifikues për çmimin Oscar në kategorinë e filmit të shkurtër dhe për Student Academy Award, si dhe njihet nga Akademia Evropiane e Filmit si festival që mund të propozojë filma për Çmimet Evropiane të Filmit. Shfaqjet u zhvilluan në disa hapësira të qytetit: Kinema Millennium, Qendra e Artit Agimi, Kino Piramida, kinemaja “Maks Velo”, Vila 31 x Art Explora dhe Tunèl Terrace.

Nga mitet te njerëzit

Zgjedhja e filmit hapës e shpjegon temën më mirë se çdo deklaratë. Pas ceremonisë së 21 shtatorit, festivali u çel me premierën kombëtare të filmit “Mother” të regjisores nga Maqedonia e Veriut, Teona Strugar Mitevska, i shfaqur për herë të parë në Festivalin e Venecias në vitin 2025. Filmi është një rrëfim i trilluar për mënyrën se si një murgeshë u bë ikonë fetare, një përpjekje për të parë njeriun e vërtetë pas mitit të Nënë Terezës. Për publikun shqiptar, ky kënd ka një peshë të veçantë: figura e saj është shpesh e pranishme në retorikën publike, por rrallë si një grua me dyshimet e zgjedhjet e veta.

Po në këtë frymë, programi përfshiu “Shame and Money” të regjisorit kosovar Visar Morina, fitues i Çmimit të Madh të Jurisë në garën dramatike të kinemasë botërore në Festivalin e Sundance në janar 2026. Filmi, një bashkëprodhim mes Gjermanisë, Kosovës dhe disa vendeve të tjera, ndjek një familje që, pasi humbet burimin e jetesës në fshat, detyrohet të zhvendoset në kryeqytet. Juria e Sundance e vlerësoi për mënyrën se si e paraqet dinjitetin njerëzor në Kosovën e sotme. Është një temë që i flet drejtpërdrejt një rajoni ku emigrimi dhe zhvendosja nuk janë abstraksione, por biografi familjare.

Kinemaja shqipe dhe arkivi

Seksioni “Made In ALBANIAn” paraqiti premierat kombëtare të filmave më të fundit të prodhuar në Shqipëri e në Kosovë në gjuhën shqipe, ndërsa juritë e festivalit përfshinë shumë emra shqiptarë, nga producenti Dritan Huqi te aktori Nik Xhelilaj. Por gjesti më domethënës i edicionit erdhi në mbyllje. Filmi përmbyllës ishte “Mimoza Llastica” i Xhanfise Kekos, i vitit 1973, i paraqitur në premierë botërore në një version të restauruar në rezolucion 4K, në bashkëpunim me Arkivin Qendror Shtetëror të Filmit.

Kjo zgjedhje i jep temës “Humanography” një kuptim më të thellë. Kinemaja shqiptare e periudhës së diktaturës është një trashëgimi e vështirë, e prodhuar brenda kufijve ideologjikë të kohës. Megjithatë, filmat e asaj kohe ruajnë shpesh fytyra, rrugë, gjeste dhe mënyra të foluri që nuk gjenden askund tjetër. Restaurimi i tyre nuk është akt nostalgjie, por akt kujtese: një mënyrë për t’u dhënë brezave të rinj mundësinë t’i shohin këto imazhe me sy të freskët, në cilësinë që meritojnë.

Përtej ekranit

Festivali shoqëroi shfaqjet me një program të gjerë profesional: edicionin e pestë të konkursit të skenarëve, klasë mjeshtrish me Teona Strugar Mitevskën dhe producenten Labina Mitevska, një punëtori animacioni për fëmijë e adoleshentë në bashkëpunim me qendrën TUMO dhe një retrospektivë kushtuar Luchino Viscontit, me filma si “Ossessione”, “Rocco dhe vëllezërit e tij” dhe “L'innocente”. Sipas organizatorëve, TIFF pret çdo vit më shumë se 30 mijë vizitorë, në salla dhe në internet.

Një festival filmi në një vend me pak salla kinemaje ka një funksion që e tejkalon shfaqjen. Për një javë, Tirana bëhet një qytet ku filma nga 71 vende shihen pranë veprave të autorëve shqiptarë dhe ku një film i vitit 1973 shfaqet me të njëjtin respekt si fituesi i Sundance. Kjo është, në fund të fundit, “Humanography” në praktikë: të vendosësh në të njëjtin ekran njerëz nga kohë e vende të ndryshme dhe t’i lësh të flasin.

Burimet