Në Shqipëri flitet shpesh për Bibliotekën Kombëtare, por shumë rrallë për raftet e vogla nëpër fshatra, dhe vetë mungesa e të dhënave për to është pjesë e historisë së tyre.

Një rrjet pa hartë

Kush kërkon sot një listë të plotë e të përditësuar të bibliotekave të fshatrave shqiptare, nuk e gjen lehtë. Gjen vetëm copëza. Ramazan Vozga, nga Qendra e Trajnimit pranë Bibliotekës Kombëtare, në një strategji për bibliotekat publike të ribotuar në vitin 2010 në revistën “Journal of Documentation”, e përshkruante rrjetin si relativisht të shtrirë, me biblioteka që u përgjigjeshin njëkohësisht Ministrisë së Kulturës dhe pushtetit vendor, dhe ku fëmijët shpesh shërbeheshin në salla të veçanta. Por shtonte se këto biblioteka kishin punuar pa një kuadër të qartë politikash kombëtare dhe se nuk ekzistonte asnjë studim apo projekt për të ardhmen e tyre.

Kuadrin ligjor e përcaktonte ligji nr. 8576 për financimin dhe menaxhimin e bibliotekave publike, i miratuar më 3 shkurt 2000. Ndërkohë harta administrative ndryshoi rrënjësisht. Me reformën territoriale që hyri në fuqi me zgjedhjet vendore të vitit 2015, bashkitë u reduktuan në 61 dhe ish-komunat rurale u shndërruan në njësi administrative brenda tyre. Sipas profilit të politikave kulturore të Shqipërisë, në vitin 2019 bashkia e Tiranës administronte 8 biblioteka, por jo të gjitha njësitë e saj administrative kishin bibliotekë. Çfarë ndodhi me raftet e komunave të dikurshme, në të gjithë vendin, është një pyetje që ende nuk ka marrë përgjigje të plotë publike.

Shembuj që flasin

Disa raste japin një ide për gjendjen. Në vitin 2018, një shkrim në portalin Porta Vendore përshkruante bibliotekën “Mitrush Kuteli” të Pogradecit: për tetë vjet nuk ishte blerë asnjë titull i ri, dhe një pjesë e librave ishin dëmtuar nga uji. Nëse kjo ndodh në një bibliotekë qyteti me mijëra anëtarë, është e lehtë të imagjinohet gjendja e një rafti në një fshat malor, ku nuk ka as buxhet, as bibliotekar me kohë të plotë.

Studiuesi Behar Gjoka, në maj 2020, kur Biblioteka Kombëtare ishte e mbyllur për lexuesit që nga marsi i atij viti, e përmblidhte kështu tri dekadat e fundit:

“Në 30 vjet fshiu nga ekzistenca libraritë edhe bibliotekat.”

— Behar Gjoka, Shqiptarja.com, 26 maj 2020

Përvoja e Kosovës, ndonëse me shkaqe krejt të tjera, tregon sa e brishtë është kjo hallkë. Sipas një misioni të përbashkët të UNESCO-s, Këshillit të Evropës dhe IFLA-s në vitin 2000, para vitit 1990 Kosova kishte rreth 180 biblioteka publike, ndërsa pas luftës vlerësoheshin të paktën 118, shumica me një ose dy punonjës. Ndërtesat e bibliotekave në zonat rurale të Kosovës Qendrore dhe Perëndimore ishin dëmtuar rëndë, ndërsa ato të qyteteve kishin shpëtuar më mirë.

Fshati pa lexues, apo lexuesi pa fshat?

Në Shqipëri, rreziku më i madh për bibliotekën e fshatit nuk është lufta, por zbrazja. Bashkia e Përmetit, për shembull, ka humbur gati gjysmën e banorëve që nga viti 2001, dhe njësia administrative e Frashërit numëronte në censusin e vitit 2023 vetëm 144 banorë. Një bibliotekë pa lexues është vetëm një dhomë me libra; por edhe një fshat pa bibliotekë humbet një nga vendet e pakta ku fëmijët dhe të moshuarit takoheshin rreth fjalës së shkruar.

Ka pasur përpjekje për ta lidhur librin me shkollën. Fushata “Shqipëria lexon”, e nisur në vitin 2006 nga UNICEF-i dhe Fondacioni Mjaft, synonte të ngrinte një bibliotekë në çdo shkollë publike. Ndoshta e ardhmja e bibliotekës së fshatit kalon pikërisht andej: drejt një rafti të përbashkët me shkollën, një biblioteke lëvizëse që qarkullon mes fshatrave, apo një koleksioni digjital që lexohet edhe nga ata që u larguan.

Harta që duhet bërë

Para çdo zgjidhjeje, megjithatë, duhet diçka më e thjeshtë: një hartë. Sa biblioteka fshati ekzistojnë sot, ku ndodhen, sa libra kanë dhe kush kujdeset për to? Pa këto të dhëna, çdo debat për leximin në Shqipëri mbetet i përqendruar te qytetet e mëdha, ndërsa raftet e vogla zhduken pa lënë gjurmë në asnjë statistikë. Një vend që harron të numërojë bibliotekat e veta rrezikon, me kohë, të harrojë edhe pse i kishte ngritur.

Burimet