Ka çmime që shpërblejnë një libër dhe çmime që ruajnë një emër; ai që Lezha i dha këtë pranverë Zija Çelës bën të dyja njëherësh.

Më 7 prill 2026, Bashkia e Lezhës njoftoi se çmimi kombëtar në letërsi “At Zef Pllumi” i ishte dhënë shkrimtarit Zija Çela për romanin “Koka mbi katror”. Kryebashkiaku Pjerin Ndreu e uroi fituesin dhe premtoi se bashkia do ta mbështesë konkursin edhe në vitet në vijim, si nxitje për autorët dhe si mënyrë për të ruajtur traditën letrare. Njoftimi ishte i shkurtër, si shumica e lajmeve që vijnë nga qytetet e vogla. Por pas tij qëndron një histori që ia vlen të tregohet, sepse në të kryqëzohen dy jetë të gjata të lidhura me letërsinë shqipe dhe një çështje që e tejkalon çdo ceremoni: kush kujdeset për kujtesën kur shteti qendror harron.

Prifti që jetoi për të treguar

Zef Pllumi lindi më 28 gusht 1924 në Shëngjin, pikërisht në bregun që sot i përket Lezhës. U shugurua prift françeskan në vitin 1956. Ishte arrestuar për herë të parë më 14 dhjetor 1946 dhe kishte vuajtur tre vjet burg; në vitin 1967 u arrestua sërish dhe doli i lirë vetëm më 11 prill 1989. Gjithsej, njëzet e gjashtë vjet në burgjet dhe kampet e regjimit, ndër të tjera në Spaç e në Reps. Pas lirimit ai rinxori revistën “Hylli i Dritës” dhe shkroi “Rrno vetëm për me tregue”, dëshminë që është krahasuar shpesh me “Arkipelagun Gulag”. Vdiq në Romë më 25 shtator 2007, një vit pasi Presidenti i Republikës e kishte dekoruar me urdhrin “Nderi i Kombit”.

Titulli i librit të tij është bërë pothuajse një moto e kujtesës shqiptare të pas vitit 1990. Ai thotë se mbijetesa ka kuptim kur kthehet në rrëfim. Prandaj nuk është rastësi që një çmim letrar mban emrin e tij: ky emër është vetë një program për letërsinë.

Një çmim me rrënjë vendore

Çmimi u krijua në vitin 2012 nga ish-Komuna e Shëngjinit, me nismën e Preç Zogajt dhe Agron Gjekmarkajt. Pas një ndërprerjeje katërvjeçare, Bashkia e Lezhës e rikthoi, duke e paraqitur si një nderim minimal për një figurë të madhe të kombit. Në edicionin e rikthimit, juria e përbërë nga Alfred Lela, Jonila Godole dhe At Vitor Dema i shpërndau çmimet sipas zhanreve: Belina Budini për publicistikë, Vera Bekteshi për memorialistikë me librin “Vila me tri porta” dhe Sabri Hamiti për monografi. Pikërisht këto kategori tregojnë natyrën e çmimit në fillesat e tij: ai u ndërtua rreth dëshmisë, kujtimit dhe studimit, pra rreth atyre zhanreve që i shërbejnë së vërtetës historike.

Këtë vit, çmimi shkoi te një roman. Kjo zhvendosje drejt prozës artistike nuk e largon nga fryma e Pllumit; përkundrazi, na kujton se edhe letërsia imagjinative ka qenë, në Shqipëri, një nga format e pakta të mundshme për të thënë të vërtetën.

Zija Çela, shkrimtari i durimit

Zija Çela lindi në Shkodër më 25 mars 1946. Pas studimeve për letërsi në Universitetin e Tiranës, punoi si mësues në fshatrat malore të Kukësit, më pas si redaktor në revistën “Nëntori” dhe, nga viti 1984 deri më 1990, si kryeredaktor i gazetës “Drita”. Me ardhjen e pluralizmit drejtoi shtëpinë botuese “Letrat”, e cila e nisi veprimtarinë me “Përbindëshin” e Kadaresë, një roman i ndaluar më parë nga regjimi. Romanin “Mali i tejdukshëm” kritika e ka parë si një shkëputje nga metoda e realizmit socialist, ndërsa triptiku “Gjaku i dallëndyshes”, “Gjysma e Xhokondës” dhe “Banketi i hijeve” e vendosi ndër prozatorët më të rëndësishëm të brezit të tij. Libri “Për dashurinë shkruhet pas vdekjes”, kushtuar të birit, përkthyesit Dritan Çela, është një nga elegjitë më të dhimbshme në prozën shqipe. Në vitin 2016 u nderua me urdhrin “Nderi i Kombit”.

Njoftimi i bashkisë nuk thotë shumë për vetë “Kokën mbi katror”, dhe romani meriton një lexim më vete, jo një përmbledhje nga një komunikatë. Por zgjedhja e një autori që e ka kaluar jetën duke kërkuar format e së vërtetës brenda letërsisë i rri mirë një çmimi që mban emrin e një dëshmitari.

Kujtesa jashtë kryeqytetit

Në një shkrim të vitit 2020 mbi çmimet letrare, Preç Zogaj, një nga themeluesit e këtij çmimi, vinte re se çmimet e Ministrisë së Kulturës kishin ndërruar emra aq shpesh sa e kishin dobësuar autoritetin e tyre. Paradoksi është se një nismë e lindur në një komunë bregdetare ka treguar, me gjithë ndërprerjet, më shumë qëndrueshmëri në emër dhe në frymë. Kjo nuk e bën çmimin e Lezhës më të madh se çmimet kombëtare. E bën, megjithatë, më të qartë në qëllim.

Çmimet vendore rrallë kanë buxhete të mëdha apo jehonë ndërkombëtare. Forca e tyre qëndron gjetiu: ato i lidhin librat me një vend të caktuar, me një varr, me një rrugë, me një emër që banorët e njohin. Në një vend ku kujtesa e diktaturës ende ndahet sipas brezave dhe bindjeve, një qytet që çdo vit e shqipton me zë emrin e At Zef Pllumit bën diçka që nuk e zëvendëson asnjë ligj.

Burimet