Në jugun shqiptar, isoja nuk është thjesht muzikë—është kujtesë që këndohet bashkë.
Në mbrëmjet e jugut, kur fshati ngadalë hesht, dhe retë e bardha përkulen mbi kreshtat e maleve, tingujt e parë të një isoje të lashtë ndihen si fryma e fundit e një kohe që nuk kërkon publik. Një burrë niset i pari. Pastaj një tjetër. Zëri mbështillet në zë. Dhe papritur, hapet një botë ku nuk këndohet për të dëgjuar veten, por për të kujtuar bashkë.
Në Labëri, në Dropull, në Zagori apo në fshatrat e Vlorës e Gjirokastrës, iso-polifonia nuk është produkt artistik. Është mënyra si një komunitet rrëfen veten pa pasur nevojë për shkrim, instrument apo skenë. Nuk është thjesht këngë. Është frymëmarrje kolektive, një mënyrë për të ruajtur ekuilibrin ndërmjet individit dhe tërësisë.
Nuk ka partiturë për iso-n. As regjistër zyrtar. Ajo nuk është mësuar në konservator, por në pragun e shtëpisë, në rrugën e fshatit, në kafene ku burrat uleshin jo për të bërë zhurmë, por për të ruajtur një rend të padukshëm. Njëri niste. Tjetri përgjigjej. Një i tretë e zbukuronte me zë të lartë. Dhe gjithmonë, gjithmonë, dikush mbante iso-n – atë ton të ulët, të qëndrueshëm, që lidh gjithçka si një gur themeli.
Të katër zërat – marrësi, pritësi, hedhësi dhe isoja – nuk janë role muzikore. Janë metafora për mënyrën si shoqëria jonë dikur kuptonte komunikimin. Askush nuk dominon. Askush nuk hesht. Të gjithë ndërtojnë mbi njëri-tjetrin.
Kjo video nga festivali i vitit 2015 tregon qartësisht teksturën polifonike dhe emocionin kolektiv.
Në vitin 2005, UNESCO e njohu iso-polifoninë shqiptare si pasuri jomateriale e njerëzimit. Një akt formal për diçka që kurrë nuk kishte qenë formale. Vlerësimi ishte i merituar, por edhe një ogur i heshtur: se ndoshta kjo trashëgimi po hynte në fazën e saj të fundit.
Sepse jeta që e prodhoi këtë muzikë nuk është më ajo e djeshmja. Fshatrat zbrazën. Ritet u ndërprenë. Mbledhjet u zëvendësuan me rrjete. Dhe të rinjtë që dikur mësonin iso-n si një mënyrë për të qenë pjesë e fshatit, sot mësojnë algoritme për të shpëtuar prej tij.
Ka përpjekje për ruajtje. Arkivime, festivale, grupe të reja që e sjellin iso-n në auditorë urbanë. Ka studime të thella, projekte të regjistrimit digjital, punëtorë të përkushtuar. Ka edhe ndonjë rast të rrallë kur ndonjë i ri i qytetit kthehet në fshat për të mësuar atë që nuk mësohet në universitet.
Por pyetja mbetet: A mund të mbijetojë një traditë që është ndërtuar mbi ritmin e jetës komunitare, në një epokë ku komuniteti vetë është shpërbërë?
Kundërpërgjigja mund të jetë jo nostalgjia, por krijimtaria. Nuk ka nevojë që iso-polifonia të ruhet si në formalinë. Ajo mund të marrë frymë në forma të reja, për sa kohë që nuk e humbet thelbin e saj: frymëmarrjen e përbashkët, zërin që nuk ka nevojë të dallohet për të qenë i fuqishëm.
Disa artistë po eksperimentojnë. Të tjerë e rivendosin në terrene të reja kulturore – jo për ta komercializuar, por për ta mbajtur të gjallë. Dhe ndoshta, në këtë dialog të ri ndërmjet brezash, një traditë aq e lashtë sa vetë kujtesa mund të gjejë mënyra të reja për të ndikuar një botë që ndonjëherë flet shumë, por dëgjon pak.
Iso-polifonia nuk është thjesht një nga format më të rralla të polifonisë në Evropë. Është dëshmi se edhe popujt që nuk kanë shkruar libra për veten, kanë ditur të këndojnë për të mos harruar. Në një kohë kur kultura shpesh matet me klikime, zërat e jugut na kujtojnë se nuk mjafton të flasësh për të ekzistuar. Duhet të dëgjosh. Duhet të bashkëtingëllosh.
Në fund, isoja nuk është vetëm muzikë. Është një mënyrë për të qenë shqiptar.
