Një qytet mund të ndërtojë një teatër të ri në pak vite; një kujtesë e shembur në një mëngjes kërkon shumë më tepër kohë për t’u rindërtuar.

Në orët e para të mëngjesit të 17 majit 2020, mes qindra efektivëve të policisë, u shemb godina e Teatrit Kombëtar në qendër të Tiranës. Ishte përfundimi i një përplasjeje që kishte zgjatur më shumë se dy vjet mes qeverisë, bashkisë dhe artistëve e aktivistëve të Aleancës për Mbrojtjen e Teatrit. Vetëm pak javë më parë, organizata evropiane Europa Nostra e kishte përfshirë teatrin në listën e shtatë monumenteve më të rrezikuara të kontinentit, si një shembull i veçantë i arkitekturës moderne italiane të viteve tridhjetë.

Godina, e hapur në vitin 1939 si qendër kulturore e sportive italo-shqiptare “Circolo Scanderbeg”, ishte ndërtuar me materiale e teknika që quheshin novatore për kohën, ndër to panelet “Populit”, të përbëra nga fibra druri të mineralizuara dhe beton. Për më shumë se tetë dekada ajo e kishte ruajtur funksionin kulturor. Pas shembjes, Avokati i Popullit nxori në pah dhunën e policisë, ndërsa Kontrolli i Lartë i Shtetit, tre muaj më vonë, renditi një sërë shkeljesh ligjore dhe rekomandoi rindërtimin e teatrit në të njëjtin vend e me të njëjtën pamje arkitekturore. Ky rekomandim nuk u zbatua.

Një kalendar premtimesh

Menjëherë pas shembjes u premtua një godinë e re, moderne, sipas projektit të studios daneze Bjarke Ingels Group. Kryetari i Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, deklaroi në maj 2020 se teatri i ri do të përfundonte para vitit 2023. Leja e ndërtimit u miratua në qershor 2021, tenderi u shpall në tetor 2022 dhe punimet për themelet nisën në dhjetor të atij viti, me një afat kontraktual prej 27 muajsh. Në dhjetor 2023, afati u zhvendos në vitin 2026; në janar 2024, Veliaj foli sërish për vitin 2025.

Më 27 shkurt 2025, kryeministri Edi Rama inspektoi kantierin, ku u bë e ditur se guaska e ndërtesës do të mbyllej deri në fund të tetorit të atij viti. Nënkryetarja e bashkisë, Anuela Ristani, shpjegoi se pjesa e mekanizmave skenike dhe e pajisjeve teknologjike do të vinte më pas, në një fazë tjetër të kontratës. Rama e paraqiti projektin si teatrin kombëtar më të bukur në rajon dhe i ftoi ata që ishin lënduar nga humbja e godinës së vjetër të kishin pak durim.

Në maj 2026, në gjashtëvjetorin e shembjes, një përmbledhje e Citizens.al konstatonte se teatri ishte ende në ndërtim dhe se nuk kishte asnjë datë konkrete se kur do t’u shërbente artistëve dhe jetës kulturore. Pas largimit nga godina e vjetër, trupa e Teatrit Kombëtar u zhvendos në një hapësirë të përkohshme, në ArTurbina, larg sheshit ku dikur ishte shtëpia e saj.

Kulla që nuk do të ishte

Pjesë e mosbesimit publik lidhet me historinë e projektit. Në vitin 2018, qeveria propozoi ndërtimin e teatrit të ri përmes një partneriteti publik-privat me kompaninë “Fusha”, i cili parashikonte edhe zhvillimin urban të zonës përreth. Presidenti i atëhershëm, Ilir Meta, e ktheu dy herë në Kuvend ligjin special për teatrin. Po atë vit, Veliaj garantonte publikisht se teatri i ri nuk do të kishte kullë sipër. Në shkurt 2020, bashkia njoftoi se hiqte dorë nga partneriteti privat dhe se teatrin do ta ndërtonin vetë qeveria e bashkia.

Megjithatë, në vitet që pasuan, toka përreth vijoi të ishte objekt vendimesh që i hapnin rrugë ndërtimit në lartësi. Sipas raportimeve të Citizens.al, në dhjetor 2023 Këshilli Kombëtar i Territorit shqyrtoi lejen për një kullë shumëkatëshe të së njëjtës kompani pranë pedonales “Murat Toptani”. Për shumë qytetarë, kjo e konfirmoi dyshimin e hershëm se beteja për teatrin nuk kishte qenë vetëm për arkitekturën, por edhe për truallin.

Çfarë zëvendëson një ndërtesë

Në vitin 2018, një grup aktorësh e regjisorësh të njohur, mes tyre Robert Ndrenika, Luftar Paja dhe Alfred Trebicka, i drejtuan krerëve të shtetit një peticion në favor të një teatri të ri, bashkëkohor, në truallin e tij dhe pa cenuar asnjë centimetër të asaj prone. Edhe ata që e donin teatrin e ri e lidhnin atë me vendin e vjetër. Kjo tregon se debati nuk ishte kurrë thjesht mes së resë dhe së vjetrës.

Kur godina e Bjarke Ingels Group të hapë dyert, ajo me shumë gjasë do të jetë një vepër e rëndësishme arkitekturore. Por ajo nuk do ta shlyejë mëngjesin e 17 majit. Kujtesa e një qyteti nuk ruhet vetëm në muret që qëndrojnë, por edhe në mënyrën si i rrëzon ato që nuk i do. Teatri i ri do të jetë vendi ku do të luhen shfaqjet e ardhshme; teatri i shembur do të mbetet, për një kohë të gjatë, shfaqja që Tirana ende nuk e ka mbyllur.

Burimet