Pesë vjet pasi Shqipëria krijoi për vete titullin e poetit laureat, pyetja që e shoqëron nuk është më kush e meriton, por çfarë do të thotë që një institucion shtetëror të emërojë poezinë.

Titulli lindi në vjeshtën e vitit 2020. Më 31 tetor, në mjediset e Ministrisë së Kulturës, Qendra Kombëtare e Librit dhe Leximit (QKLL) shpalli poetin dhe përkthyesin Rudolf Marku si titullarin e parë. Emërimi ishte për dy vjet, me një shpërblim prej 200 mijë lekësh dhe me një detyrë konkrete: brenda katër muajve, laureati duhej të paraqiste një projekt për përhapjen e poezisë shqipe. Juria, e kryesuar nga shkrimtari Besnik Mustafaj, e vlerësoi veprën e Markut si të pasur e koherente, të aftë të qëndrojë përtej rrethanave historike e politike, dhe përmendi punën e tij si përkthyes i klasikëve të poezisë botërore.

Nuk u desh shumë që të kuptohej se një titull i ri nuk bie në tokë të virgjër. Studiuesi Lisandër Kola e cilësoi vendimin turp dhe i kujtoi publikut rolin e poetit në vitet e diktaturës. Që në ditën e parë, pra, institucioni u përball me pyetjen që letërsia shqipe pas vitit 1990 ende nuk e ka mbyllur: si lexohet një vepër e shkruar nën regjim dhe deri ku mund të ndahet autori nga koha e vet.

Një titull në kërkim të rregullave

Edicioni i dytë, në vitin 2023, e zhvendosi debatin nga biografia te procedura. Në shkurt, Visar Zhiti i dërgoi QKLL-së një letër të hapur, ku kërkonte që emri i tij të hiqej nga lista e të nominuarve. Ai përmendi largësinë, pasi e shkroi letrën nga Çikagoja, larg atdheut, dhe pasigurinë për qëllimin e titullit, por argumenti kryesor ishte parimor:

„Nuk konkurrojnë autorët, sipas meje, por konkurojnë veprat.” — Visar Zhiti, letër e hapur drejtuar QKLL-së, shkurt 2023

Në shtator të atij viti, drejtoresha e QKLL-së, Alda Bardhyli, bëri publike kriteret: cilësia dhe ndikimi i veprës, pritja kritike, fryma moderne, përkthimi në të paktën një gjuhë të huaj, pjesëmarrja në veprimtari ndërkombëtare dhe një figurë e pastër. Në tetor, Marku u largua nga juria, duke pohuar se shumica e anëtarëve nuk e njihnin veprën e kandidatëve që vetë propozonin; Bardhyli u përgjigj se e kishte zëvendësuar për shkak të një fushate denigruese ndaj jurisë. Më 31 tetor 2023 titulli shkoi te Luljeta Lleshanaku, me një motivacion që vinte në qendër vargun modern, larg metaforës së automatizuar, dhe ndikimin e saj mbi një brez të ri poetësh.

Kur juria flet me gjuhën e sociologjisë

Në dhjetor 2025, QKLL-ja shpalli Rita Petron poete laureate për dyvjeçarin 2025–2027. Reagimi më i argumentuar erdhi nga poeti dhe studiuesi Mujë Buçpapaj, i cili në një shkrim të botuar më 27 dhjetor nuk ia mohoi autores të drejtën për të shkruar si të donte, por kundërshtoi gjuhën e jurisë. Motivacioni fliste për trajtimin e temave të guximshme, për kapërcimin e tabuve moralistike dhe për një energji që nxit emancipimin individual e shoqëror. Për Buçpapajn, këto janë formulime ideologjike, jo kategori estetike. Ai shtoi edhe një shqetësim që lidhet me natyrën publike të titullit: kur laureati pritet të shkojë në shkolla, zgjedhja nuk është më vetëm letrare, por edhe pedagogjike.

Mund të pajtohesh ose jo me leximin që ai i bën veprës së Petros. Por vërejtja për gjuhën e jurisë prek diçka më të gjerë se ky emërim. Kur një institucion publik e vlerëson poezinë me fjalorin e ndikimit shoqëror, ai rrezikon të përsërisë, me shenjë të kundërt, logjikën e një kohe kur vargu matej me dobinë e tij politike.

Çfarë i kërkon poezia shtetit

Në vendet ku titulli ka traditë, poeti laureat nuk është kryesisht një çmim, por një detyrë publike: ta çojë poezinë aty ku ajo nuk mbërrin vetë. Në Shqipëri, ku çmimet letrare shtetërore kanë ndërruar emra e rregulla aq shpesh sa, siç ka vënë në dukje Preç Zogaj, e kanë humbur një pjesë të autoritetit, rreziku është që edhe ky titull të shndërrohet në një medalje më shumë për t’u debatuar, e jo në një program.

Tre emërime në pesë vjet kanë treguar se problemi nuk qëndron te poetët e zgjedhur, secili me lexuesit dhe kundërshtarët e vet. Problemi është se rregullat e titullit nuk kanë hyrë ende në debatin publik me të njëjtën qartësi si emrat: kush propozon, kush gjykon, si dokumentohen vendimet dhe çfarë pritet konkretisht nga laureati pasi ceremonia mbaron. Pa këto, çdo shpallje do të rihapë të njëjtën plagë, ndërsa poezia, të cilës i kushtohet titulli, do të mbetet sërish në sfond.

Ndoshta kjo është pyetja që ia vlen t’i bëhet QKLL-së para edicionit të ardhshëm: jo kush, por si. Një titull që synon të zgjojë leximin e poezisë do të fitonte më shumë nga transparenca sesa nga cilido emër.

Burimet