Pak vende në Shqipëri përmenden aq shpesh në marrëdhëniet mes dy shteteve sa Himara, dhe pak vende dëgjohen aq rrallë me zërin e tyre. Këtë pranverë, kryeministri Edi Rama dhe ministri grek i Mbrojtjes, Nikos Dendias, folën sërish për të. Besoj se debati ka nevojë të kthehet te ajo që e bën Himarën të veçantë: te gjuhët e saj, te pronat e saj dhe te njerëzit që jetojnë aty, ose që kanë ikur.

Dy gjuhë në një bregdet

Në bregdetin e Himarës flitet shqip dhe greqisht, shpesh nga të njëjtët njerëz. Edhe Rama, në një intervistë për gazetën greke Kathimerini, të përcjellë nga Euronews Albania më 20 prill 2026, e pranoi këtë realitet: tha se në disa fshatra të zonës ka njerëz që flasin greqisht, ndonëse jo në Vuno, fshatin e nënës së tij. Në të njëjtën intervistë ai vuri në dukje se materialet turistike të Himarës botohen në shqip, greqisht dhe anglisht, dhe e paraqiti kryetarin aktual të bashkisë, me një prind grek dhe një prind shqiptar, si model për të dy komunitetet.

Kjo dygjuhësi nuk është shpikje e sotme, dhe as e lehtë. Në një reportazh për Osservatorio Balcani Caucaso, në prill 2025, gazetarja Petra Dvořáková takoi në jug të Shqipërisë njerëz që e ndiejnë veten njëkohësisht grekë dhe shqiptarë, dhe që kujtonin se gjatë diktaturës nuk lejoheshin të flisnin greqisht. Ky kujtim i përbashkët i ndalimit, i gjuhës që duhej mbajtur brenda shtëpisë, më duket një pikënisje më e ndershme se çdo hartë etnike e vizatuar nga kryeqytetet.

Çfarë thotë secila palë

Athina e ka bërë çështjen e pakicës greke, përfshirë pronën, temë të përhershme të marrëdhënieve dypalëshe. Pas takimit me Ramën më 25 maj, Dendias tha se kishte folur për Himarën, qytetin nga i cili beson se e ka prejardhjen, dhe përsëriti qëndrimin se pakica etnike greke është një urë miqësie mes dy shteteve dhe dy popujve. Në vitet e mëparshme, sipas BIRN-it, Greqia kishte paralajmëruar se mund të pengonte procesin e anëtarësimit të Shqipërisë në BE, duke e akuzuar Tiranën për shkelje të shtetit të së drejtës dhe të të drejtave të pakicës greke në Himarë.

Shteti shqiptar e vendos çështjen në një kornizë tjetër. Rama ka argumentuar se problemi i pronës nuk i përket vetëm pakicës, por gjithë vendit, si pasojë e pesë dekadave shpronësimi dhe e një tranzicioni të trazuar, ku dokumente u shkatërruan apo iu caktuan njerëzve të gabuar. Sipas tij, grekët dhe shqiptarët që jetojnë në të njëjtin fshat përballen me të njëjtat sfida, ndërsa qeveria po bashkon kadastrën dhe po u jep banorëve të Himarës tituj pronësie për shtëpitë e tyre të vjetra.

Edhe brenda Shqipërisë zërat ndryshojnë. Kur kryeministri grek Kyriakos Mitsotakis vizitoi Himarën në dhjetor 2022, kryetari i Partisë Demokratike, Sali Berisha, deklaroi se Himara nuk ka qenë kurrë greke dhe se himarjotët kanë derdhur gjak për identitetin e tyre shqiptar. Ky qëndrim shpreh ndjenjën e shumë himarjotëve që e shohin veten si shqiptarë, ashtu si fjalët e Dendias shprehin ndjenjën e atyre që e shohin veten si grekë. Askush nuk ka të drejtë t’ua mohojë këtë vetëdije as njërëve, as tjerëve.

Prona, gjykatat dhe një kryetar në burg

Rasti që e ktheu Himarën në çështje diplomatike ishte ai i Fredi Belerit, kandidatit të pakicës greke, që u arrestua në maj 2023, dy ditë para zgjedhjeve vendore, me akuzën e blerjes së votave. Ai fitoi zgjedhjet, por Gjykata e Posaçme e dënoi në mars 2024 me dy vjet burg, dhe Gjykata e Apelit e la në fuqi vendimin në qershor të atij viti. Ndërkohë, Beleri u zgjodh deputet në Parlamentin Evropian me Demokracinë e Re dhe u lirua me kusht në shtator 2024. Qeveria shqiptare ka thënë se nuk ka pasur asnjë rol në arrestimin e tij; vetë Beleri, pas lirimit, njoftoi se do t’i ankohej Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut për atë që, sipas tij, iu mohua. Në intervistën e prillit, Rama e cilësoi si fatkeqësi atë që ndodhi.

Gjykatat janë shprehur edhe për anën tjetër të problemit. Në mars 2026, Gjykata e Posaçme e Apelit la në fuqi dënimin e ish-kryetarit socialist të Bashkisë së Himarës, Jorgo Goro, dhe të zëvendësit të tij, për shpërdorim detyre lidhur me parregullsi në lëshimin e akteve të pronësisë mbi tokën bujqësore. Ishte dënimi i dytë i Goros, pas një çështjeje të mëparshme për kalimin e tokës shtetërore në pronësi private me dokumente të falsifikuara, ku ai kishte pranuar fajin.

Për banorët, këto nuk janë kapituj të një përplasjeje kombëtare, por pyetje të përditshme. Në vitin 2024, një tregtar 64-vjeçar i tha BIRN-it se Himara e kishte zgjedhur Belerin sepse besonte se do t’i mbronte pronat dhe të drejtat e saj. Një tjetër banor, 50 vjeç, tha se as ai, as i ati 84-vjeçar nuk ishin të regjistruar si banorë të Himarës, dhe se e vetmja gjë që donte ishte zgjidhja e problemeve me tokën dhe shtëpinë.

Një bashki me më shumë votues se banorë

Sipas censusit të vitit 2023, në Himarë banonin 8.328 vetë, ndërsa sipas mediave që citon BIRN, në listat e votimit të bashkisë figuronin 23.130 zgjedhës. Ky ndryshim tregon sa shumë himarjotë jetojnë diku tjetër, ndërkohë që mbeten të lidhur me vendlindjen përmes pronës, votës dhe kujtesës. Në të gjithë vendin, sipas të dhënave të censusit të raportuara nga Novinite, 23.485 vetë deklaruan përkatësinë etnike greke, në një pyetësor ku pyetja për etninë ishte fakultative. Rezultatet u kontestuan: në një analizë për New Lines Institute, Rudina Hajdari shkruante në maj 2025 se censusi kishte ngjallur mosmarrëveshje me Greqinë dhe Maqedoninë e Veriut, dhe se mungesa e akteve nënligjore e kishte lënë pothuajse pa zbatim ligjin e vitit 2017 për pakicat.

Mendoj se pyetja e vërtetë nuk është “e kujt është Himara”. Pyetja është nëse një banor i saj, që flet greqisht, shqip apo të dyja, mund të ketë titull pronësie për shtëpinë e gjyshit, t’ia mësojë fëmijës gjuhën e familjes dhe të votojë pa u ndier peng i një mosmarrëveshjeje mes dy kryeqyteteve. Kjo revistë ka shkruar më parë për letërsinë e shqiptarëve të mërguar në Greqi, ku dy gjuhët jetojnë në të njëjtën faqe. Himara është vendi ku kjo bashkëjetesë ka ndodhur prej shekujsh, para se të bëhej temë konferencash. Ajo meriton t’u rikthehet banorëve të saj.

Burimet