Përvjetorët e mëdhenj kanë një rrezik të vogël: kur mbaron ceremonia, shpesh mbaron edhe vëmendja.

Më 28 janar 2026, Ismail Kadare do të kishte mbushur nëntëdhjetë vjeç. Shkrimtari i lindur në Gjirokastër në vitin 1936 u nda nga jeta në Tiranë më 1 korrik 2024, në moshën 88-vjeçare, duke lënë pas një vepër të përkthyer, sipas Associated Press, në 45 gjuhë, fitoren e edicionit të parë të “Man Booker International” në vitin 2005 dhe një emër që për dekada u përmend si kandidat për Nobelin. Përvjetori i parë i rrumbullakët pas vdekjes së tij u shënua në Tiranë, me një veprimtari të Akademisë së Shkencave, dhe me mesazhe të ambasadave shqiptare. Tani që valët e para të homazheve janë tërhequr, pyetja e vetme që ka rëndësi është se çfarë mbeti prej tyre.

Një antologji në vend të një fjalimi

Më e qëndrueshmja nga ngjarjet e janarit nuk ishte një fjalim, por një libër. Në veprimtarinë e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë më 28 janar u paraqit botimi në tre vëllime “Kadare në kritikën letrare botërore”. Në përshëndetjen e saj, kryetarja e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Justina Shiroka-Pula, e cilësoi atë si një arritje shkencore që dëshmon praninë e Kadaresë në mendimin letrar ndërkombëtar dhe u ndal te lidhja e shkrimtarit me Kosovën.

Ky është lloji i trashëgimisë që nuk mbaron me përvjetorin. Një antologji e kritikës së huaj i jep studiuesit shqiptar materialin për të parë Kadarenë nga jashtë, ashtu siç e lexuan të tjerët, dhe e çliron disi nga dy rreziqet e vjetra të leximit vendas: adhurimi i pakushtëzuar dhe polemika politike. Por një antologji është vetëm një fillim. Mungon ende ajo që kërkon kohë më të gjatë: një botim kritik i plotë i veprës, me variantet që autori vetë i ndryshoi ndër vite, dhe një arkiv i hapur për studiuesit.

Letra e fundit e një kundërshtari

Teksti më prekës i përvjetorit erdhi nga një bashkëmoshatar. Akademiku Rexhep Qosja, që do të mbushte vetë nëntëdhjetë vjeç në qershor, i shkroi një letër Ministres për Evropën dhe Punët e Jashtme, Elisa Spiropali, dhe familjes Kadare për veprimtarinë e 28 janarit. Qosja kujtonte miqësinë e tyre që nga vitet shtatëdhjetë, mbrojtjen që i kishte bërë publikisht vendimit të Kadaresë për të kërkuar azil në Francë në vitin 1990, dhe pastaj polemikën e njohur për identitetin e shqiptarëve, e cila, siç shkruante, e zbehu shoqërinë e tyre derisa rrugët nuk u takuan më. Pikërisht për këtë, përfundimi i letrës ka peshë:

„Ismail Kadare sot nuk ka nevojë për lavde të rastit. Ai ka nevojë për lexim, rilexim dhe kuptim.” — Rexhep Qosja, letër për 90-vjetorin e Kadaresë

Qosja u nda nga jeta më 23 prill 2026 dhe u varros po atë ditë, në një ceremoni familjare, sipas dëshirës së tij. Letra e tij u bë publike pas vdekjes. Ajo mbetet ndoshta dokumenti më i ndershëm i këtij përvjetori, sepse vjen nga dikush që nuk e kishte detyrim ta lavdëronte Kadarenë dhe që zgjodhi, në fund, ta vendoste veprën mbi mosmarrëveshjen.

Parisi dhe Tirana

Franca, ku Kadare kërkoi azil në vitin 1990 dhe ku kaloi një pjesë të madhe të jetës së mëvonshme, ka bërë hapa që do të mbeten. Në tetor 2025, me nismën e shoqatës “Les amis d'Ismail Kadaré”, Këshilli i Parisit votoi njëzëri vendosjen e një pllake përkujtimore në numrin 63 të bulevardit Saint-Michel, aty ku banoi shkrimtari. Një pllakë në një rrugë pariziane është gjë e vogël, por e qëndrueshme: ajo nuk ka nevojë për ftesa, as për fjalime.

Në Shqipëri, përkundrazi, kremtimi mbetet ende kryesisht ngjarje e kalendarit. Mesazhet zyrtare të 28 janarit, lulet dhe fjalimet përkujtimore janë shenja nderimi, por asnjëra prej tyre nuk e zëvendëson punën e heshtur të filologëve, përkthyesve dhe mësuesve.

Testi i vërtetë

Ka një mënyrë të thjeshtë për ta matur se çfarë mbeti nga 90-vjetori: të pyesësh se sa nxënës do ta lexojnë Kadarenë të plotë, jo në fragmente antologjike, dhe sa studime të reja do të botohen për të në shqip gjatë viteve që vijnë. Përvjetorët e ardhshëm do të jenë më të qetë. Pikërisht atëherë do të duket nëse ajo që Qosja e quajti nevojë për lexim e rilexim është marrë seriozisht.

Kadare e ndërtoi veprën e tij mbi idenë se kujtesa është një formë rezistence ndaj harresës së imponuar. Do të ishte ironi e hidhur që, në vendin e tij, ai të kujtohej vetëm në data të rrumbullakëta.

Burimet