Më 17 qershor 2026, në Tiranë, Kolegji i Posaçëm i Apelimit mbajti ceremoninë përmbyllëse të rivlerësimit kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve, brenda mandatit që i kishte caktuar Kushtetuta. Pas dhjetë vjetësh, procesi që shqiptarët e njohin thjesht si “veting” ka mbaruar. Tani mund të pyesim me më shumë qetësi se më parë: çfarë la pas, në institucione dhe në gjuhë?

Një proces me shifra të rënda

Ndryshimet kushtetuese të vitit 2016 u miratuan njëzëri në Kuvend, dhe ligji nr. 84/2016 “Për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve në Republikën e Shqipërisë” ngriti një sistem të jashtëzakonshëm: Komisionin e Pavarur të Kualifikimit në shkallë të parë, Kolegjin e Posaçëm të Apelimit në shkallë të dytë dhe vëzhgues ndërkombëtarë të Operacionit Ndërkombëtar të Monitorimit. Çdo gjyqtar dhe prokuror u kontrollua për tri gjëra: pasurinë, figurën dhe aftësinë profesionale.

Sipas BIRN-it, Komisioni shqyrtoi rreth 800 zyrtarë të drejtësisë gjatë shtatë vjetëve, dhe më shumë se gjysma e gjyqtarëve dhe prokurorëve të vendit u shkarkuan ose dhanë dorëheqje. Komisioni e mbylli veprimtarinë në dhjetor 2024. Kolegji, sipas Albanian Daily News, e përfundoi shqyrtimin e 417 çështjeve në mars 2026 dhe vijoi deri në qershor me arsyetimet e vendimeve dhe me kërkesat për rishikim. Pas mbylljes së tij, kompetencat e mbetura i kaluan Gjykatës Kushtetuese.

Dy lexime të së njëjtës reformë

Për mbështetësit e saj, reforma ishte një spastrim i domosdoshëm. Kryeministri Edi Rama, në shkurt 2025, renditi ndër arritjet e dekadës, me fjalët e tij, “spastrimi rrënjësor i sistemit nga ata më të korruptuarit”, si dhe ngritjen e institucioneve të reja të drejtësisë. Partnerët ndërkombëtarë e kanë mbështetur procesin deri në fund. Në mars 2025, sipas njoftimit të vetë Kolegjit, ambasadori i BE-së në Tiranë, Silvio Gonzato, u tha gjyqtarëve:

“Keni mbështetjen tonë, do të jemi krah jush deri në mbylljen e procesit të Vetting-ut”

— Silvio Gonzato, ambasador i BE-së në Shqipëri, sipas Kolegjit të Posaçëm të Apelimit, 12 mars 2025

Opozita e ka parë ndryshe: jo aq vetë vetingun, sa institucionet që lindën prej tij. Në shkurt 2025, gjatë fushatës zgjedhore, kryetari i Partisë Demokratike, Sali Berisha, premtoi se, po të fitonte, do t’i kthente drejtësisë “pavarësinë” me ndihmën e Komisionit të Venecias dhe do të çmontonte Strukturën e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), të cilën e akuzonte se i shërbente partisë në pushtet. Rama iu përgjigj duke garantuar vijimin e reformës; qëndrimi i Berishës mbetet, megjithatë, ai i forcës kryesore opozitare, dhe si i tillë meriton të dëgjohet.

Ka edhe një kritikë të tretë, më të qetë, por jo më pak serioze, që vjen nga vetë gjykatat. Në qershor 2026, sipas Albanian Daily News, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut gjykoi se Shqipëria kishte shkelur nenin 8 të Konventës në rastin e një ish-prokurori të shkarkuar në vitin 2019, duke e quajtur sanksionin në shpërpjesëtim me parregullsitë e konstatuara. Në tetor, të paktën nëntë ish-magjistratë të shkarkuar i kërkuan Gjykatës Kushtetuese rishikimin e vendimeve të tyre; katër prej tyre kanë vendime të Strasburgut që kanë konstatuar shkelje. Kjo nuk e zhvlerëson vetingun, por kujton se edhe një proces i jashtëzakonshëm duhet t’i nënshtrohet të njëjtave standarde që kërkon nga të tjerët.

Fjalori i një dekade

Përtej institucioneve, reforma la gjurmë edhe në gjuhë, dhe pikërisht kjo më intereson më shumë si redaktor i një reviste kulturore. Termi zyrtar ishte “rivlerësim kalimtar”, por shqiptarët zgjodhën fjalën e huaj “veting”, të cilën e lakojnë sot si çdo emër tjetër shqip: vetingu, vetingut, në veting. Edhe në faqen e Kolegjit të dy regjistrat bashkëjetojnë. Shkurtesa “SPAK” është bërë emër i përditshëm, me nyje dhe me rasë, ndërsa shprehje si “pasuri e pajustifikuar”, “kontroll i figurës” apo “deklarim pasurie” kanë kaluar nga dosjet juridike në bisedat e kafeneve.

Besoj se kjo zhvendosje gjuhësore ka një kuptim më të thellë. Për dekada, për korrupsionin në drejtësi flitej me fjalorin e moralit dhe të thashethemeve: “i shitur”, “i blerë”, “i lidhur”. Vetingu solli një fjalor tjetër, më teknik dhe më të ftohtë, ku pyetja nuk është më nëse një gjyqtar duket i ndershëm, por nëse mund ta justifikojë pasurinë me dokumente. Ky fjalor ka rrezikun e vet, sepse fjalët teknike konsumohen shpejt në debatin politik dhe kthehen në parulla. Por ka edhe një vlerë: e mësoi publikun të kërkojë prova, jo vetëm të shprehë dyshime.

Çfarë mbetet

Institucionet e jashtëzakonshme u mbyllën; mbeten ato të zakonshme: Këshilli i Lartë Gjyqësor, Këshilli i Lartë i Prokurorisë, Inspektori i Lartë i Drejtësisë, SPAK-u dhe Gjykata Kushtetuese, që tani trashëgon edhe çështjet e mbetura. Në maj 2026, Shqipëria mori raportin që konfirmoi përmbushjen e standardeve të ndërmjetme në grupin e “Themeloreve” të negociatave me BE-në, ku shteti i së drejtës zë vendin qendror. Kjo është një njohje e rëndësishme, por jo një certifikatë e përjetshme.

Prova e vërtetë nis tani, kur nuk ka më komision të veçantë dhe vëzhgues të huaj në çdo seancë. Nëse standardet e vetingut do të mbijetojnë në sistemin e rregullt të vlerësimit, nëse qytetarët do të gjejnë drejtësi më të shpejtë dhe nëse fjalët e reja do të mbeten mjete pune e jo slogane, këtë do ta tregojnë vitet që vijnë. Një gjuhë e re publike nuk mjafton për të ndryshuar një kulturë institucionale. Por pa të, ndryshimi as nuk mund të emërtohet.

Burimet