Në luginën e Vjosës, emrat e fshatrave mbijetojnë më gjatë se banorët e tyre, dhe letërsia mbetet ndër vendet e pakta ku ata ende jetojnë plotësisht.

Një luginë mes maleve

Përmeti shtrihet buzë Vjosës, aty ku lumi rrjedh përgjatë vargut malor Trebeshinë–Dhëmbel–Nemërçkë. Vjosa zbret nga Greqia dhe përshkon Shqipërinë deri në Adriatik pa u ndalur nga asnjë digë. Qyteti njihet për reçelin dhe kompostot, për verën dhe rakinë, dhe për një faqe të veçantë të historisë politike: në maj të vitit 1944 aty u mbajt kongresi që zgjodhi qeverinë e përkohshme të vendit. Sipas një shpjegimi popullor, edhe emri i tij lidhet me ujin, me shuarjen e etjes së udhëtarëve që ndalnin pranë burimeve të luginës.

Rreth pesë kilometra në juglindje të Këlcyrës, në 344 metra lartësi mbi Vjosë, ndodhet Grabova. Shpatet e saj janë të mbjella me ullinj dhe hardhi në tarraca, ndërsa më lart nisin pyjet me shkoza. Një guidë udhëtimi e vlerëson popullsinë e sotme të fshatit në rreth tridhjetë banorë, shumica të moshuar. Në fshat ndodhet një kishëz e Shën Kyriakisë, nën një lis rreth dyqindvjeçar, e rindërtuar pas rënies së komunizmit; gjashtë kilometra më tej qëndron kisha e Kosinës, ndërtim bizantin i shekullit XIII me afreske origjinale.

Shifrat e zbrazjes

Bashkia e Përmetit, në kufijtë e saj të sotëm, kishte 15.094 banorë në regjistrimin e popullsisë të vitit 2001, 10.614 në atë të vitit 2011 dhe 7.980 në atë të vitit 2023. Brenda më pak se një çerek shekulli, pra, ka humbur gati gjysmën e banorëve. Njësia administrative e Frashërit, ku lindi Naim Frashëri, numëronte në vitin 2023 vetëm 144 banorë. Është një shifër që i ngjan më shumë një lagjeje se një krahine, për një vend nga i cili dolën disa nga emrat më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare.

Shifra të tilla thonë shumë, por jo gjithçka. Zbrazja e një fshati rrallë ndodh njëherësh: ajo vjen si një varg mungesash të vogla, derisa një ditë dera e fundit mbyllet pa zhurmë. Regjistrimi i popullsisë e shënon këtë si një ndryshim në tabelë; për ata që kanë lindur aty, ai është humbja e një bote të tërë fjalësh, emrash arash e burimesh, zakonesh e recetash që jetonin vetëm sepse dikush i përsëriste çdo ditë.

Çfarë ruan letërsia

Nuk është pa domethënie që autori i një prej veprave themelore të letërsisë shqipe ka lindur në këtë krahinë. Naim Frashëri, i lindur në Frashër më 25 maj 1846, botoi në Bukuresht në vitin 1886 poemën “Bagëti e Bujqësi”, ku përshkruan me ton idilik bukurinë natyrore të vendit dhe jetën e thjeshtë të njerëzve të tij. Poema u botua larg atdheut: kujtesa e luginës u bë letërsi pikërisht në largësi, një model që do të përsëritej shumë herë në shekullin që pasoi. Nga e njëjta familje doli edhe Sami Frashëri, shkrimtar dhe një nga figurat kryesore të Rilindjes Kombëtare.

Sot ndodh diçka e ngjashme, në një shkallë tjetër. Banorët e luginës që shkruajnë, kujtojnë apo thjesht tregojnë, e bëjnë këtë shpesh nga qytetet e mëdha të vendit ose nga mërgimi. Toponimet, që dikur ishin pjesë e jetës së përditshme, shndërrohen në fjalë poetike; një burim, një lis, një shteg mali hyjnë në vargje edhe kur askush nuk i viziton më çdo ditë. Letërsia nuk mund ta popullojë sërish një fshat, por mund ta ruajë hartën e tij të brendshme, atë që asnjë regjistrim popullsie nuk e mat.

Një luginë si arkiv

Në këtë kuptim, Përmeti dhe Grabova janë edhe një arkiv i hapur. Kishëzat e rindërtuara, kishat bizantine, tarracat me ullinj dhe recetat e reçelit janë dokumente po aq sa librat. Pyetja që shtrohet për këtë luginë, dhe për shumë lugina të tjera në jug të Shqipërisë, nuk është vetëm si të mbahen njerëzit, por edhe kush do ta lexojë dhe do ta përcjellë këtë arkiv kur dëshmitarët e tij të fundit të largohen. Përgjigjja, të paktën pjesërisht, i takon atyre që shkruajnë: një libër i vetëm, një kujtim i hedhur në letër apo një poezi për një burim të harruar mund ta zgjasë jetën e një vendi përtej jetës së banorëve të tij.

Burimet