Pothuajse tre vjet pas nënshkrimit, protokolli që i lejon Italisë të mbajë migrantë në Shëngjin dhe në Gjadër ka kaluar gjysmën e afatit të vet, ndërsa vazhdon të ndajë qeveritë, gjykatat dhe organizatat e të drejtave të njeriut.

Çfarë parashikon marrëveshja

Protokollin e nënshkruan më 6 nëntor 2023 kryeministrja italiane Giorgia Meloni dhe kryeministri Edi Rama. Ai i lejon Italisë të ngrejë dhe të administrojë në Shqipëri dy qendra: njërën në portin e Shëngjinit, ku të ardhurit identifikohen, dhe tjetrën në Gjadër, ku mbahen ndërsa shqyrtohet kërkesa e tyre. Sipas agjencisë ANSA, marrëveshja përjashtonte personat me nevoja të veçanta, fëmijët dhe gratë shtatzëna, si dhe ata që shpëtoheshin nga anijet e organizatave joqeveritare; kapaciteti i parashikuar ishte deri në 3.000 persona në muaj.

Në Shqipëri, deputetët e Partisë Demokratike e çuan marrëveshjen në Gjykatën Kushtetuese, duke argumentuar se ajo i kalonte një shteti tjetër territor dhe pushtet shtetëror. Gjykata, e cila e kishte pezulluar ratifikimin në dhjetor, i dha dritën jeshile më 29 janar 2024. Më 22 shkurt 2024 Kuvendi e ratifikoi me 77 vota nga 140. Afati i protokollit është pesë vjet.

Nga pritjet te gjykatat

Qendrat u hapën zyrtarisht më 11 tetor 2024. Sipas raportit të Amnesty International Italia, nga tetori 2024 deri në janar 2025 nga ujërat ndërkombëtare në Shëngjin u transferuan 74 persona, 12 prej të cilëve u kthyen në Itali pasi rezultuan të cenueshëm ose të mitur. Dy shtetas të Bangladeshit, të sjellë në Shqipëri, e kundërshtuan refuzimin e azilit, dhe çështja arriti në Gjykatën e Drejtësisë së BE-së. Më 1 gusht 2025 kjo gjykatë vendosi që shtetet mund ta shpallin me ligj një vend origjine “të sigurt”, por vetëm nëse ky përcaktim i nënshtrohet një kontrolli gjyqësor efektiv; po ashtu, deri në zbatimin e rregullave të reja evropiane në qershor 2026, një vend nuk mund të quhej i sigurt nëse nuk ishte i tillë për gjithë popullsinë e tij.

Që nga prilli 2025, Gjadri përdoret kryesisht si qendër mbajtjeje për riatdhesim. Kompleksi përbëhet nga një qendër azili me 880 shtretër, një njësi riatdhesimi me 144 vende dhe një ambient burgimi për 20 persona. Sipas Amnesty-t, deri në tetor 2025 aty ishin sjellë 192 persona, 25 prej të cilëve u shpallën të papërshtatshëm për mbajtje dhe u kthyen në Itali. Në shkurt 2026 dy fluturime çarter sollën rreth 80 persona të tjerë nga qendrat italiane të riatdhesimit.

Qëndrimet e palëve

Qeveria italiane e mbron marrëveshjen si mjet për ruajtjen e kufijve dhe si model të mundshëm për Evropën. Në gusht 2026 Roma njoftoi se do t’u propozonte partnerëve të BE-së qendra të ngjashme në vende të treta, të financuara nga BE-ja.

Kritikët e lexojnë ndryshe. Opozita italiane dhe disa qytetarë kanë kontestuar kostot: buxheti i parashikuar arrin rreth 670 milionë euro deri në vitin 2028, ndërsa zëra të opozitës italiane kanë folur për shifra pranë një miliardi eurosh, një llogaritje që faktkontrollues si Pagella Politica e kanë vënë në dyshim. Riccardo Magi, drejtues i partisë +Europa, i quajti fluturimet e shkurtit shpenzim të kotë. Amnesty International Italia, në raportin e 20 qershorit 2026, dokumentoi transferime të detyruara, mbajtje pa garanci të mjaftueshme dhe raste vetëlëndimi, dhe i kërkoi qeverisë t’i jepte fund marrëveshjes.

Në Tiranë, edhe brenda qeverisë dëgjohen nuanca. Rama deklaroi më 12 maj 2026 se protokolli do të mbetej në fuqi për aq kohë sa ta dëshironte Italia. Ministri i Jashtëm Ferit Hoxha, në një intervistë për Euractiv, tha se protokolli është për pesë vjet dhe se nuk pret zgjatje, sepse deri në vitin 2030 Shqipëria synon të jetë anëtare e BE-së. Eleonora Testi, juriste e Këshillit Evropian për Refugjatët dhe të Mërguarit (ECRE), shton argumentin ligjor: me anëtarësimin, territori shqiptar do të bëhej territor i Bashkimit dhe kjo formë marrëveshjeje nuk do të ishte më e mundur.

Kujtesa e Adriatikut

Për shqiptarët, marrëveshja ka edhe një dimension që nuk shfaqet në vendimet gjyqësore. Më 8 gusht 1991 anija “Vlora”, me rreth 20.000 vetë në bord, mbërriti në Bari nga Durrësi. Të ardhurit u strehuan përkohësisht në stadiumin “Della Vittoria” dhe deri më 16 gusht pothuajse të gjithë u kthyen në Shqipëri; vetëm rreth 2.000 arritën të largoheshin. Që nga marsi i atij viti, dhjetëra mijë shqiptarë kishin zbarkuar tashmë në brigjet e Pulias.

Tri dekada e gjysmë më vonë, mbi portin e Shëngjinit valon flamuri italian, mbi një qendër ku Italia mban njerëz të ardhur nga vende të tjera. Kjo përmbysje drejtimi nuk është argument as për, as kundër marrëveshjes. Është një fakt historik që e bën debatin më personal për shumë familje shqiptare, në atdhe dhe në Itali, ku Eurostati numëronte në fillim të vitit 2014 rreth 495.000 shqiptarë. Afati i protokollit dhe kalendari i anëtarësimit në BE do të përcaktojnë së bashku se si do të mbyllet ky kapitull.

Burimet