Letërsia shqipe për fëmijë ka një traditë më të gjatë se ç’kujtohet zakonisht, por botuesit vetë pranojnë se tregu i sotëm u jep përparësi përkthimeve dhe se autorët e rinj e kanë të vështirë të zënë vend në raft.

Një traditë që ekziston

Kur pyetet se ku janë librat shqip për fëmijë, përgjigjja e parë duhet kërkuar në të kaluarën. Bedri Dedja botoi “Heroizmat e Fatbardh Pikaloshit” që në vitin 1954. Adelina Mamaqi shkroi vargje si “Mësoi Adi shkronjën ‘A’”, Sokol Jakova shkroi “Përrallat e gjyshes sime”, Petraq Zoto “Bishti i dhelprës”, ndërsa në Kosovë Rifat Kukaj krijoi romanin “Gogozheli i Gogozhinës”. Emra si Xhahid Bushati, Skënder Hasko apo Astrit Bishqemi e vazhduan këtë linjë edhe pas viteve nëntëdhjetë, deri në fillim të këtij shekulli.

Kjo traditë ka pasur një tipar të përbashkët: personazhet flisnin shqip jo si përkthim, por si gjuhë e tyre. Ata kishin emra, peizazhe dhe shaka që një fëmijë shqiptar i njihte pa shpjegim. Ky është pikërisht elementi që rrezikon të zbehet kur rafti mbushet kryesisht me libra të ardhur nga gjuhë të tjera. Një libër për fëmijë nuk është vetëm tekst: është edhe ilustrim, format, letër dhe çmim, dhe secila prej këtyre hallkave ka kosto që një botues i vogël shqiptar e përballon më vështirë se një botues i madh i huaj.

Çfarë thonë botuesit dhe autorët

Në vitin 2019, pas vendosjes së TVSH-së prej 6 për qind për librin, botues, shkrimtarë dhe ilustrues diskutuan publikisht gjendjen e letërsisë për fëmijë. Botuesja Irena Toçi e quajti këtë përqindje të vogël për shtetin, por të rëndë për botuesit. Arlinda Dudaj tregoi se shtëpia e saj botuese merr shumë dorëshkrime shqip për fëmijë, por se shumë prej tyre nuk e arrijnë cilësinë e kërkuar, prandaj tregohet edhe më e kujdesshme në këtë gjini. Shkrimtari Pandeli Koçi e shihte problemin te mungesa e mbështetjes institucionale për autorët e rinj, ndërsa ilustruesi Ilir Zaloshnja kujtonte se ilustrimi i vizatuar me dorë komunikon më mirë me fëmijët, por paguhet pak.

Pesë vjet më vonë, në Panairin e 27-të të Librit në Tiranë, në nëntor 2024, nuk u nda asnjë çmim për veprën më të mirë të letërsisë për fëmijë në shqip. Në nëntor 2025, shkrimtarja dhe botuesja Rudina Çupi vuri në dukje se universitetet nuk ofrojnë programe të shkrimit krijues, se çmimet e librave janë dyfishuar që nga pandemia dhe se libraritë e mëdha janë përqendruar në Tiranë, ndërsa në shumë qytete të tjera ato janë sa një kioskë. Sipas saj, megjithëse ka seri të suksesshme dhe lexues besnikë, mungojnë librat që ua sjellin fëmijëve trashëgiminë kulturore në mënyrë krijuese dhe të afërt.

Çfarë humbet

Përkthimet nuk janë problemi; një fëmijë që lexon Andersenin apo Rodarin në shqip pasurohet. Problemi lind kur përkthimi zë gjithë hapësirën dhe libri origjinal mbetet përjashtim. Në atë rast, fëmija mëson se historitë e mira ndodhin gjithmonë diku tjetër, me emra të tjerë, në peizazhe që nuk i ka parë kurrë. Gjuha e tij amtare bëhet gjuhë përkthimi edhe në imagjinatë.

Kjo pyetje prek edhe fëmijët shqiptarë që rriten jashtë vendit. Për ta, një libër shqip për fëmijë shpesh është lidhja e vetme e shkruar me gjuhën e prindërve. Nëse ai libër nuk ekziston, ose gjendet me vështirësi, gjuha mbetet vetëm gjuhë e kuzhinës dhe e telefonatave me gjyshërit, jo gjuhë e leximit dhe e fantazisë.

Një raft për t’u mbushur

Ka ende autorë që shkruajnë për fëmijë në shqip dhe botues që rrezikojnë me ta. Libra si “Pyetjet e Vogëlushes” dhe “Aventurat e Elonës” të Pilo Zybës, apo seritë e autorëve bashkëkohorë, tregojnë se vullneti nuk mungon. Ajo që mungon, sipas vetë njerëzve të fushës, është një mjedis që e bën këtë punë të qëndrueshme: programe për shkrimtarët e rinj, mbështetje për ilustruesit, biblioteka shkollore të pasura, librari jashtë kryeqytetit. Pa to, pyetja “ku janë librat për fëmijë në shqip?” do të vazhdojë të marrë të njëjtën përgjigje: ekzistojnë, por duhen kërkuar.

Burimet