Tri dekada e gjysmë pas kalimeve të para të kufirit, mërgimi shqiptar në Greqi ka lënë pas jo vetëm kujtime dhe plagë, por edhe një letërsi që shkruan në dy gjuhë dhe u drejtohet dy publikëve.

Një komunitet i madh

Regjistrimi grek i popullsisë i vitit 2011 numëroi 480.851 shtetas shqiptarë me banim të përhershëm në Greqi, sipas të dhënave të Eurostatit. Një tregues më i ri vjen nga zgjedhjet shqiptare të vitit 2025, të parat me votim nga jashtë: sipas OSBE/ODIHR, 68.386 zgjedhës u regjistruan për të votuar nga Greqia, grupi i dytë më i madh pas Italisë. Pas këtyre numrave ka breza të tërë: ata që e kaluan kufirin në fillim të viteve nëntëdhjetë dhe fëmijët e tyre, të rritur mes dy gjuhëve.

Një komunitet i tillë nuk mund të mos nxirrte edhe shkrimtarë. Disa prej tyre kishin botuar në Shqipëri para se të largoheshin; të tjerë e gjetën zërin vetëm në mërgim. Ajo që i bashkon nuk është një stil, por një situatë: të shkruarit nga një vend ku gjuha e rrugës nuk është gjuha e shtëpisë.

Antologjia e largësisë

Që në vitet e para, emigrantët që shkruanin e kërkuan njëri-tjetrin. Antologjia “Balada e largësive”, e botuar në Athinë në vitin 1995, mblodhi poetë shqiptarë të mërguar. Ndër ta ishte edhe Pilo Zyba, poet, prozator dhe fabulist, anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë që nga viti 1980, i cili kishte emigruar në Greqi në vitin 1990.

Vetë titulli i antologjisë e thotë temën: largësia. Ajo nuk është vetëm gjeografike. Është largësia nga lexuesi i natyrshëm, që mbetet në atdhe; largësia nga gjuha e përditshme, që në mërgim zëvendësohet nga një tjetër; dhe, me kalimin e viteve, edhe largësia nga vetë atdheu i kujtuar, që ndryshon pa e pyetur atë që iku. Në poezinë e mërgimit, malli nuk është më një ndjenjë e përkohshme, por një gjendje e qëndrueshme, një mënyrë për të parë botën.

Zgjedhja e gjuhës: rasti i Kapllanit

Një rrugë tjetër e ndoqi Gazmend Kapllani. I lindur në Lushnjë në vitin 1967, ai emigroi në Greqi në vitin 1991, studioi filozofi në Universitetin e Athinës dhe mbrojti doktoratën në Universitetin Panteion me një studim mbi imazhin e shqiptarëve në shtypin grek dhe të grekëve në shtypin shqiptar. Romanet e tij të para i shkroi në greqisht, një gjuhë që nuk ishte gjuha e tij amtare. I pari, i njohur në anglisht si “A Short Border Handbook” (2006), u frymëzua nga kalimi i tij i kufirit dhe u përkthye në shqip, anglisht, frëngjisht e italisht.

Për një dekadë, nga viti 2001 deri në vitin 2011, Kapllani shkroi edhe në gazetën greke “Ta Nea”. Megjithatë, kërkesa e tij për shtetësi greke, e paraqitur në vitin 2008, u refuzua dhe, në vitin 2015, pas njëzet e katër vjetësh, ai u largua nga Greqia, duke përmendur ngacmime dhe kërcënime. Sot jep mësim në Universitetin DePaul në Çikago. Rruga e tij tregon se të shkruarit në gjuhën e vendit pritës mund t’i hapë autorit një publik të ri, pa i siguruar domosdoshmërisht përkatësinë.

Pasqyra nga ana greke

Ndërkohë, edhe letërsia greke ka nisur ta shohë këtë përvojë nga brenda. Më 8 mars 2025, ambasada shqiptare në Athinë organizoi një bashkëbisedim për një roman të shkrimtares greke Kristina Frangeskaki, të përkthyer në shqip nga Eleana Zhako. Sipas ambasadës, Frangeskaki është shkrimtarja e parë greke që i kushton një roman një familjeje shqiptare. Kështu, mërgimi nuk është më vetëm temë e atyre që e jetuan, por edhe e fqinjëve që i panë të vinin.

Letërsia e mërgimit shqiptar në Greqi, pra, nuk është një korpus i mbyllur. Ajo shtrihet mes antologjive të vogla në shqip dhe romaneve në greqisht, mes poezisë së mallit dhe prozës së kufirit, mes autorëve që mbetën dhe atyre që u larguan sërish. Ajo që e mban të bashkuar është pyetja që secili prej tyre e shtron në mënyrën e vet: çfarë do të thotë të shkruash për një vend kur jeton përgjithmonë në një tjetër.

Burimet