Në TikTok, gjuha nuk hesht — por ajo që dëgjohet nuk është më domosdoshmërisht shqipja.
Në ekranin e një telefoni, një adoleshent në Londër i thotë Siri-t: “What’s the weather like in Tirana?” Pajisja përgjigjet menjëherë. Shqipja nuk përmendet askund. Diku tjetër, në një kafene të Tiranës, një student përdor ChatGPT për të shkruar një ese — në anglisht, sepse në shqip, thotë ai, “nuk kupton mirë”.
Ndërkohë, në TikTok, mijëra video të reja ngarkohen çdo ditë me zëra që flasin në një përzierje shqiptish të thjeshtuara, italishte të gjymtuara dhe anglishtes së rrjeteve sociale. Gjuhët përzihen, thjeshtohen, fshihen. Shqipja zbehet.
Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi. Është mënyra si mendojmë, si përfytyrojmë botën, si krijojmë lidhje me të kaluarën. Dhe kur ajo nuk ekziston më në hapësirat ku ndodh biseda globale – ekranet, rrjetet, algoritmet – nuk është se vdes menjëherë. Thjesht, pushon së ekzistuari si pjesë e së ardhmes.
Për vite me radhë, ne e kemi parë shqipen si një çështje letrare, arsimore, madje edhe sentimentale. Por sot, ruajtja e saj është një sfidë teknologjike.
Sistemet që mësojnë të flasin — ChatGPT, Google Translate, Alexa, YouTube captions — nuk e mësojnë shqipen sepse nuk kanë nga ta mësojnë. Shqipja nuk është aty. Nuk ka korpuse të mëdha tekstesh. Nuk ka mjaft përdorim formal online. Nuk ka investim shtetëror për përfshirjen e saj në epokën e algoritmeve.
Dhe ndërkohë që rinia shqiptare krijon, luan, ndan e shpërndan përmbajtje çdo ditë, kjo krijimtari ndodh gjithnjë e më shpesh në një gjuhë hibride që nuk është më shqipja jonë. Është një version digjital i saj — më i shkurtuar, më i rrudhur, më i huaj.
Por ka ende shpresë. Jo në nostalgji. Jo në kritika moralizuese për “si flasin të rinjtë”. Por në krijimin e mjeteve reale që e bëjnë shqipen të pranueshme për teknologjinë dhe të dëshirueshme për brezin e ri.
Në Universitetin e Tiranës ka nisur puna për ndërtimin e një korpusi të madh të gjuhës shqipe — një bazë e dhënash që mund të “ushqejë” sistemet e inteligjencës artificiale. Janë krijuar aplikacione për drejtshkrim, përkthim, analizë gramatikore. Janë pak, por ekzistojnë. Janë fidanë në një tokë që kërkon kujdes.
Në TikTok, shqipja nuk po vdes. Por po ndryshon me shpejtësi. Pyetja nuk është nëse do ta ndalojmë këtë ndryshim. Nuk mundemi. Pyetja është: a do të jemi aty për ta drejtuar? A do të kemi guximin ta çojmë shqipen në algoritëm, në audio, në tekst, në kod?
Sepse nëse ajo nuk shfaqet në ekran, nuk do të thotë që s’është më. Por do të thotë që s’ka më ndikim.
Dhe në një botë që dëgjon vetëm atë që është e optimizuar për tu shfaqur… heshtja është zhdukje.
