Në Indeksin Botëror të Lirisë së Shtypit 2026 të Reporterëve pa Kufij (RSF), Shqipëria zbriti nga vendi i 80-të në të 83-in nga 180 vende. Debati që pasoi u zhvillua kryesisht rreth lajmeve politike. Dua ta shoh renditjen nga një kënd më i ngushtë, por jo më pak i rëndësishëm: nga faqja e kulturës.

Çfarë thotë indeksi dhe çfarë thotë qeveria

Sipas profilit të vendit në faqen e RSF-së, rezultati i përgjithshëm i Shqipërisë ra nga 58,18 në 56,52 pikë. Treguesit politik, ligjor dhe shoqëror u përkeqësuan, ndërsa ai ekonomik u përmirësua disi, nga vendi i 147-të në të 137-in. Organizata e përshkruan lirinë e shtypit në Shqipëri si të kërcënuar nga konfliktet e interesit mes biznesit dhe politikës, nga një kuadër ligjor me mangësi dhe nga rregullimi partiak. Ajo shënon se pronësia e pjesës më të madhe të tregut është përqendruar në duart e katër ose pesë kompanive, se financimi shtetëror është burim i rëndësishëm të ardhurash për mediat, por shpërndahet pa transparencë, dhe se vetëcensura është e përhapur.

Qeveria e ka kundërshtuar këtë lexim. Sipas rrjetit SafeJournalists, kryeministri Edi Rama e sfidoi publikisht vlerësimin e RSF-së, duke u mbështetur te një monitorim me inteligjencë artificiale (IA) i më shumë se 106.000 artikujve, sipas të cilit zërat e opozitës mbizotërojnë në mbulimin mediatik dhe Shqipëria nuk ka një mjedis mediatik të kapur. Ky argument meriton të merret seriozisht: dukshmëria e opozitës është fakt i matshëm, dhe asnjë indeks nuk i shpëton kritikës metodologjike, siç e pranon edhe vetë SafeJournalists. Kritikët, mes tyre studiuesja Blerjana Bino, përgjigjen se dukshmëria nuk është e njëjta gjë me lirinë, sepse kapja e medias lidhet me pronësinë, me financimin dhe me sigurinë e gazetarëve, jo me numrin e citimeve.

Ka edhe hapa përpara që i pranon vetë RSF-ja. Pas një misioni në Tiranë në qershor, organizata e quajti përparim ligjin e vitit 2026 që i detyron mediat audiovizive të bëjnë publikë pronarët e tyre përfitues, si dhe faktin që 33 media i janë bashkuar standardit të transparencës Journalism Trust Initiative. Në të njëjtën kohë, ajo kritikoi reformën e Kodit Penal të janarit 2026, e cila, sipas saj, e dekriminalizoi shpifjen vetëm pjesërisht dhe vetëm për gazetarët e “regjistruar dhe të njohur”, në një vend ku nuk ka asnjë regjistër gazetarësh.

Faqja e kulturës si tregues

Barometri Kombëtar i Lirisë së Medias 2024–2025 i Komitetit Shqiptar të Helsinkit, i botuar në nëntor 2025, ofron disa shifra që, lexuar nga ky kënd, thonë shumë. Në kampionin e gazetarëve dhe punonjësve të medias që iu përgjigjën anketës, mediat e shkruara përbënin vetëm 4 për qind, ndërsa 87,1 për qind e të anketuarve punonin në Tiranë. Pothuajse gjysma, 46,5 për qind, pranonin se kishin shmangur raportimin e një lajmi nga frika e eprorit, dhe 51,5 për qind mendonin se cilësia e raportimit ishte përkeqësuar.

Barometri nuk mat posaçërisht gazetarinë kulturore dhe nuk dua t’u jap shifrave një kuptim që nuk e kanë. Por ato përshkruajnë mjedisin ku ajo jeton. Për dekada, kritika letrare, recensioni i librit dhe intervista e gjatë me shkrimtarin kanë gjetur strehë kryesisht te gazetat dhe te suplementet e tyre. Kur shtypi i shkruar zë një pjesë kaq të vogël të profesionit dhe kur gazetaria përqendrohet në kryeqytet, hapësira për një recension të pavarur për një libër të botuar në Shkodër, në Korçë apo në Prishtinë ngushtohet natyrshëm.

Kur pronari i medias është edhe palë

Përqendrimi i pronësisë ka një pasojë të veçantë për kulturën. RSF-ja shënon se mediat private më me ndikim u përkasin pak kompanive me lidhje me botën politike dhe me interesa në sektorë shumë të rregulluar, si ndërtimi. Kritika kulturore merret shpesh pikërisht me qytetin: me një teatër të shembur, me një ndërtesë historike, me një projekt urban mbi një bregdet të mbrojtur. Kur pronari i një gazete ka interesa në të njëjtin qytet, kritiku e di, edhe pa ia thënë askush, se cilat tema janë më të rrezikshme. Vetëcensura që barometri e mat te lajmet politike nuk ka pse të ndalet te dera e redaksisë së kulturës.

Kjo nuk do të thotë se gazetaria kulturore në Shqipëri ka pushuar së ekzistuari. Ajo vazhdon në revista të vogla, në portale të specializuara, në emisione radiofonike dhe në punën e disa gazetarëve që e bëjnë me këmbëngulje. Por një pjesë e madhe e saj mbijeton pa model të qëndrueshëm financiar, ashtu si, sipas RSF-së, shumica e qindra mediave online të vendit.

Çfarë mund të bëjë një revistë kulturore

Besoj se mediat kulturore nuk mund ta zgjidhin vetë problemin e pronësisë apo të financimit publik, por mund të bëjnë dy gjëra. E para është transparenca për vetveten. Këtë revistë e boton Shtëpia Botuese “Pilo Zyba” dhe lexuesi ka të drejtë ta dijë këtë sa herë që shkruajmë për libra, për botues apo për çmime letrare. E dyta është ndarja e qartë mes recensionit dhe promovimit, në një treg ku, sipas barometrit, 42,6 për qind e gazetarëve thonë se u është kërkuar të publikojnë materiale të gatshme pa i verifikuar.

Debati për renditjen e RSF-së do të vazhdojë, dhe mirë që vazhdon. Për lexuesin e kulturës, pyetja praktike është më e thjeshtë: a mund të lexojë sot në shqip një kritikë të ashpër për një libër, për një shfaqje apo për një projekt publik, pa u pyetur kush e ka paguar? Sa më shpesh përgjigjja të jetë po, aq më pak do të kemi nevojë për indekse që ta matin lirinë në vendin tonë.

Burimet