Fabula është ndër format më të vjetra të rrëfimit, dhe në shqip ajo ka një histori më të pasur nga sa mendohet: nga tregimet gojore dhe dorëshkrimet e shekullit XIX te librat e sotëm për fëmijë.

Rrënjët gojore

Veli Veliu, docent në Fakultetin Filozofik të Prishtinës, në studimet e tij për fabulën vinte në dukje se kjo formë është e pranishme te shqiptarët si në trajtë gojore, ashtu edhe të shkruar. Shumë fabula, sipas tij, janë krijim i vetë popullit; të tjera kanë ardhur nga burimi i Ezopit, nga La Fontaine-i apo nga tradita të ndryshme lindore. Forma e shkruar, për shkak të kushteve historike, u shfaq më vonë se te shumë popuj të tjerë.

Studiuesit e huaj të shekullit XIX i kushtuan vëmendje kësaj pasurie. Johann Georg von Hahn, i quajtur themelues i albanologjisë, i mblodhi materialet e tij kryesisht gjatë viteve kur ishte konsull austriak në Janinë, nga viti 1847, duke udhëtuar nëpër viset shqiptare. Ai botoi në vitin 1854 pesë përralla popullore toske në prozë, dhe në vitin 1864, në Lajpcig, dy vëllimet e “Përrallave greke dhe shqiptare”, ku propozoi edhe një sistem për krahasimin e miteve dhe të përrallave. Auguste Dozon përfshiu në manualin e tij të gjuhës shqipe 24 përralla dhe 9 fabula në prozë, ndërsa Thimi Mitko, në përmbledhjen “Bleta shqiptare”, botoi 11 përralla dhe një fabul.

Shekulli i shqipërimeve

Një kapitull i veçantë janë shqipërimet e Ezopit. Karl Reinhold la një sasi të madhe fletoresh me përralla, fabula, gjëegjëza e këngë, të mbledhura në vitet 1850–1860. Prej tyre Gustav Meyer botoi në vitin 1896 tetëdhjetë e tetë fabula të Ezopit; në vitin 2005 Ardian Klosi botoi pjesën tjetër, duke e çuar numrin e fabulave të shqipëruara nga Reinholdi në 138.

Në të njëjtën periudhë, arbëreshi Françesk Anton Santori shqipëroi në vargje 114 fabula, në një dorëshkrim pa datë që studiuesja Merita Sauku-Bruci e vendos, sipas alfabetit të përdorur, rreth dhjetëvjeçarit 1860–1870. Për rolin e tij ajo shkruan:

“…duke u bërë i pari lëvrues plot origjinalitet, me një varg të rrjedhshëm, të larmishëm e me forcë shprehëse.”

— Merita Sauku-Bruci, “Françesk Anton Santori, Përrallëzat”, Studime Filologjike, 2016

Pas tyre erdhën poetët e Rilindjes dhe të fillimit të shekullit XX. Sipas Veliut, ndikimi i La Fontaine-it ndihet te Naim Frashëri, Çajupi, Negovani, Mjeda e të tjerë. Për fabulat e Naimit, kritikët kanë dhënë mendime të ndryshme: Dhimitër Shuteriqi mendonte se pjesën më të madhe ai i kishte përshtatur nga fabulisti francez, ndërsa Veliu theksonte lirinë me të cilën Naimi i ndryshonte burimet sipas qëllimit të tij edukativ dhe stilit të vet.

Pse fabula ka ende rëndësi

Fabula ka disa cilësi që e bëjnë të veçantë. Është e shkurtër dhe mbahet mend lehtë. Fsheh njerëzit pas maskave të kafshëve dhe kështu lejon të thuhen të vërteta që do të ishte vështirë të thuheshin drejtpërdrejt. Dhe, në shqip, ka qenë një nga laboratorët e gjuhës letrare: përkthyesit e fabulave të shekullit XIX provonin vargun, fjalorin dhe sintaksën e një gjuhe që ende po standardizohej.

A po humbet fabula terren përballë përmbajtjes digjitale për fëmijë? Kjo pyetje ende nuk ka një përgjigje të mbështetur në të dhëna. Ajo që dihet është se forma vazhdon të shkruhet. Përralla dhe vjersha me kafshë kanë shkruar autorë për fëmijë si Petraq Zoto, me “Bishti i dhelprës”, apo Tasim Gjokutaj, me vjershat humoristike si “Dhelpra dhe baloshi”. Edhe në krijimtarinë e fabulistëve bashkëkohorë, si Pilo Zyba me fabula si “Gomari dhe Patat” dhe “Këmborët”, kafshët vazhdojnë të flasin për njerëzit.

Mësimi që mbetet

Një fabul e mirë nuk e mbyll mësimin vetëm në rreshtin e fundit. Dhelpra që lavdëron sorrën për të marrë djathin, ose gomari që e mban veten më të mençur se të tjerët, janë figura që e kapërcejnë kohën sepse njerëzit që përfaqësojnë nuk zhduken kurrë. Për lexuesin shqiptar, ato janë edhe kujtesa e një tradite të gjatë shqipërimesh, në të cilën brezi pas brezi përkthyesish e poetësh u përpoq ta bënte shqipen gjuhë të urtësisë së përbashkët të botës.

Burimet