Një këngë që këndohet vetëm një herë në pesë vjet, në një skenë të ndriçuar para mijëra spektatorëve, nuk është më këngë e jetës, por këngë e festivalit.

Nga 24 qershori deri më 1 korrik 2023, kalaja e Gjirokastrës u kthye sërish në skenën e Festivalit Folklorik Kombëtar. Ishte rikthimi i tij pas tetë vitesh: për tetë net, në një skenë të hapur dhe me hyrje falas, dolën në skenë rreth 1.200 artistë, jo vetëm nga Shqipëria. Për një javë, qyteti i gurtë u bë kryeqyteti i kulturës shqiptare, me kostume, valle dhe këngë nga të gjitha krahinat.

Pastaj skena u çmontua. Dhe pikërisht këtu fillon pyetja që na intereson: çfarë ndodh me traditat që festivali i shfaq, në vitet kur askush nuk i fotografon?

Një festival me ritëm të ndërprerë

Festivali u mbajt për herë të parë në Gjirokastër në tetor të vitit 1968, si vazhdim i festivaleve folklorike që ishin organizuar në Tiranë në vitet 1949 dhe 1959. Data e tij lidhej me ditëlindjen e Enver Hoxhës, që ishte nga ky qytet, fakt që na kujton se edhe folklori, në atë kohë, kishte funksionin e vet ideologjik. U përsërit çdo pesë vjet, në vitet 1973, 1978, 1983 dhe 1988. Pas rënies së regjimit, ritmi u prish: në vitin 1995 festivali u zhvillua në kalanë e Beratit, në vitin 2000 u kthye në Gjirokastër, më pas pati edicione në vitin 2009 dhe në maj të vitit 2015, para pauzës së gjatë që mbaroi vetëm në vitin 2023.

Nëse ritmi pesëvjeçar ruhet, edicioni i ardhshëm do të mbahet në vitin 2028. Por historia e festivalit tregon se ky ritëm nuk është i garantuar. Dhe kjo ka rëndësi, sepse për shumë grupe folklorike festivali nuk është vetëm një shfaqje, por arsyeja për t'u mbledhur, për të provuar e për të mësuar këngët nga më të vjetrit.

Çfarë thotë UNESCO dhe çfarë nuk thotë festivali

Iso-polifonia shqiptare u shpall kryevepër e trashëgimisë gojore dhe jomateriale të njerëzimit në vitin 2005 dhe u regjistrua në listën përfaqësuese të UNESCO-s në vitin 2008. Përshkrimi i UNESCO-s e paraqet atë si një traditë këngësh me dy pjesë soliste, melodinë dhe kundërmelodinë, mbi një iso korale, që shoqëronte dasma, funerale, festa të korrjeve, kremtime fetare dhe festivale si ai i Gjirokastrës.

Por i njëjti dokument rendit edhe rreziqet: largimi i të rinjve nga fshatrat drejt qyteteve të mëdha dhe jashtë vendit në kërkim të punës, varfëria, mungesa e mbrojtjes ligjore dhe e mbështetjes financiare për praktikuesit, si dhe mosha e shtyrë e këngëtarëve. Më domethënëse është një vërejtje tjetër: sipas UNESCO-s, kjo traditë tashmë përcillet më shumë nga artistë profesionistë të folklorit sesa brenda familjes.

Kjo fjali e thjeshtë përmbledh një ndryshim të madh. Kënga me iso lindi si mënyrë për t'i dhënë zë jetës së përditshme të një komuniteti: gëzimit, vajit, punës, kujtesës. Kur ajo kalon nga oborri i shtëpisë në skenë, nga gjyshi te ansambli profesionist, ajo shpëton si formë, por rrezikon të humbasë funksionin. Festivali e ruan pamjen e saj, por jetën e saj nuk mund ta ruajë i vetëm.

Kjo nuk do të thotë se festivali është i panevojshëm. Përkundrazi: për shumë këngëtarë të moshuar, ai është ndoshta rasti i vetëm kur zëri i tyre dëgjohet përtej fshatit, dhe për shumë të rinj, momenti i vetëm kur e dëgjojnë këtë këngë drejtpërdrejt, jo përmes një ekrani.

Vitet e heshtjes

Në esenë tonë të mëparshme mbi iso-polifoninë si kujtesë kolektive, e kemi parë këtë traditë si një formë të të menduarit bashkë, ku asnjë zë nuk qëndron i vetëm. Në vitet mes festivaleve, ky parim vihet në provë në mënyrën më të drejtpërdrejtë. Një iso kërkon disa njerëz që të mblidhen; në një fshat të zbrazur, ku kanë mbetur vetëm të moshuarit, edhe kjo gjë e thjeshtë bëhet e vështirë.

Prandaj masa e vërtetë e një politike kulturore për iso-polifoninë nuk është madhësia e skenës në kala, por ajo që ndodh në katër vitet e tjera: nëse ka shkolla ku fëmijët e mësojnë këngën nga bartësit e saj, nëse grupet vendore kanë mbështetje për të vazhduar provat, nëse regjistrimet e këngëtarëve të moshuar ruhen dhe vihen në dispozicion të publikut. Festivali është dita e madhe. Por tradita mbijeton, ose shuhet, në ditët e vogla.

Burimet