Pak shkrimtarë shqiptarë janë lexuar aq gjerë dhe janë gjykuar aq ndryshe sa Dritëro Agolli; 95 vjet pas lindjes së tij, të dyja këto mbeten të vërteta.

Agolli lindi më 13 tetor 1931 në Menkulas të Devollit, në një familje bektashiane, dhe vdiq më 3 shkurt 2017. Mbaroi gjimnazin në Gjirokastër në vitin 1952, studioi në Fakultetin e Arteve të Universitetit të Leningradit dhe, pas kthimit, punoi për pesëmbëdhjetë vjet si gazetar në “Zërin e Popullit”. Nga viti 1973 deri më 1992 drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë; më vonë u zgjodh edhe deputet. Ai filloi si poet dhe kaloi pastaj te romani, tregimi, eseja dhe drama.

Përvjetori i këtij viti nuk u shënua me ceremoni të mëdha shtetërore, por në vende ku poezia e tij ende ka lexues të vërtetë. Në qershor, ambasada shqiptare në Bernë organizoi në bibliotekën “Kornhausbibliothek” një mbrëmje kushtuar 95-vjetorit, me rreth njëqind pjesëmarrës: nxënës të shkollave shqipe në Zvicër, mësues dhe miq të kulturës shqiptare. Fëmijët recituan vargjet e tij, u shfaqën pamje filmike të rralla dhe u dëgjua zëri i vetë poetit. Ambasada e paraqiti mbrëmjen si pjesë të një viti kushtuar Agollit dhe Kadaresë, të dy të lindur në dekadën e katërt të shekullit të kaluar.

Poezia e fshatit dhe e njeriut të thjeshtë

Në fjalën e tij në Bernë, ambasadori Ermal Dredha e vlerësoi Agollin si krijuesin që e ngriti përvojën e njeriut të thjeshtë në art. Kjo është ndoshta formula më e saktë për të shpjeguar pse ai mbijetoi si autor i lexuar edhe pas rënies së sistemit që i kishte dhënë pushtet. Poezia e tij flet për nënën, për tokën, për fshatin e Devollit, për miqësinë dhe për vdekjen me një gjuhë që nuk kërkon ndërmjetës. Lexuesi i zakonshëm e njeh veten në të pa pasur nevojë për kritikun.

Një dëshmi e lidhjes së ngushtë mes njeriut dhe vargut është edhe një dorëshkrim që e bija e tij, Elona Agolli, ia dhuroi Akademisë së Shkencave në vitin 2021, gjatë një konference kushtuar 110-vjetorit të Migjenit dhe 90-vjetorit të Dritëroit. Fletorja, me titull “Fletorka e Mesantës”, përmban poezi të shkruara me dorë. Në çastin e dorëzimit, ajo foli për bojën blu Pelikan, për gishtat e ngjyrosur nga duhani dhe për orët e pagjuma të të atit. Një arkiv letrar fillon shpesh kështu: me një fletore që familja vendos ta ndajë me publikun.

Shoku Zylo, jashtë kohës së vet

Libri i Agollit që brezi i ri e lexon më shpesh është ndoshta “Shkëlqimi dhe rënia e shokut Zylo”. Ai u botua fillimisht në vitin 1972 në revistën satirike “Hosteni” dhe një vit më pas si libër më vete. Zyloja është drejtori i një sektori të vogël kulturor, me qëllime të mira dhe aftësi të pakta, mburravec e i zellshëm deri në të qesharshme, i parë me ironi nga vartësi dhe miku i tij, Demka. Kritika e ka krahasuar me “Revizorin” e Gogolit dhe me personazhet e Kafkës apo të Kunderës.

Për lexuesin e viteve shtatëdhjetë, Zyloja ishte një aparatçik i njohur, me emër e mbiemër në çdo zyrë. Për lexuesin e sotëm, që nuk e ka njohur socializmin, ai bëhet diçka tjetër: figura e përjetshme e burokratit që e ngatërron aktivitetin me punën, fjalimin me mendimin dhe ceremoninë me kulturën. Pikërisht kjo shkëputje nga konteksti e bën librin të freskët. Nuk ke nevojë të dish se ç'ishte një plenum partie për të njohur Zylon në mbledhjet e sotme, në prezantimet e projekteve apo në gjuhën e zbrazët të komunikatave.

Një trashëgimi që kërkon lexim të plotë

Do të ishte e pandershme ta kujtonim Agollin vetëm si poet të ndjeshëm e satirik të mprehtë. Si kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve për gati dy dekada, ai ishte pjesë e aparatit që mbikëqyrte zbatimin e normave letrare të realizmit socialist, në vite kur shkrimtarë të tjerë u ndëshkuan për veprën e tyre. Dy romanet e tij të para, “Komisari Memo” (1970) dhe “Njeriu me top” (1975), i përkasin qartazi atij kanoni heroik.

Leximi i plotë i Agollit nuk e ul vlerën e tij, por e bën më të kuptueshme. Ai ishte njëkohësisht brenda sistemit dhe një nga zërat që, me satirë e me lirizëm, i tregoi kufijtë e tij. Në 95-vjetorin e lindjes, nderimi më i mirë nuk është as lavdia e pakushtëzuar, as heshtja e turpshme, por botimi i kujdesshëm i veprës, studimi i dorëshkrimeve dhe leximi i tij nga një brez që mund ta gjykojë me më shumë qetësi se paraardhësit.

Burimet