Një bibliotekë kombëtare nuk matet vetëm me numrin e librave që ka mbledhur, por edhe me aftësinë për t'i mbrojtur nga zjarri, uji dhe harresa.

Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë u themelua më 10 korrik 1920 dhe u përurua më 10 dhjetor 1922. Në kohën e përurimit, fondi i saj numëronte rreth gjashtë mijë vëllime. Komisioni që e përgatiti kishte nisur punën që në vitin 1917. Kështu, biblioteka është një nga institucionet më të vjetra kulturore të shtetit shqiptar.

Në vitet tridhjetë, me shtimin e personelit, librat e mbledhur deri atëherë u sistemuan për herë të parë, u kataloguan dhe u regjistruan, një punë që sot vlerësohet si fillimi i bibliotekonomisë shkencore në Shqipëri. Deri në fund të Luftës së Dytë Botërore, biblioteka u strehua në disa vende të ndryshme; në vitin 1966 u zhvendos në vendndodhjen e sotme, në sheshin “Skënderbej” në Tiranë. Gjatë dekadave, koleksionet u rritën nga disa mijë në afro një milion njësi: libra, periodikë, harta, atlase, mikrofilma.

Kujtesa ligjore e një vendi

Detyra e bibliotekës nuk është vetëm huazimi i librave. Sipas ligjit për librin, çdo botim shqiptar duhet t'i dorëzohet në pesë kopje, gjë që e bën atë arkivin zyrtar të gjithë prodhimit botues të vendit. Biblioteka harton bibliografinë kombëtare, strehon Agjencinë Kombëtare të ISBN-së, të krijuar në vitin 1997, Shkollën Kombëtare të Bibliotekonomisë, që funksionon që nga viti 1969, si dhe qendrën e vetme të restaurimit të koleksioneve të rralla. Në vitin 2023 u hap aty edhe Qendra “Sotir Kolea”, si hapësirë për veprimtari kulturore. Biblioteka ka njoftuar gjithashtu rinisjen e revistës së saj shkencore “Bibliothecae”, që botohej nga viti 2000 deri në vitin 2010.

Këto janë shenja të një institucioni që po përpiqet të mbetet i gjallë. Por historia e viteve të fundit tregon edhe brishtësinë e tij.

Zjarri, uji dhe raftet që nuk mjaftojnë

Më 15 maj 2017, një zjarr në katin e tretë nëntokësor dëmtoi 3.308 libra. Vetëm një vit më pas, në qershor 2018, një përmbytje dëmtoi rreth 12 mijë njësi. Tri ditë pas përmbytjes, drejtoresha e bibliotekës, Persida Asllani, deklaroi publikisht se godina nuk i plotësonte standardet dhe se zgjidhja afatgjatë do të ishte një bibliotekë e re. Ministrja e atëhershme e Kulturës, Mirela Kumbaro, shkroi se mbi një milion libra e periodikë ruheshin në rafte të mbingarkuara, në kushte jashtë normave të ruajtjes. Sipas të dhënave që Citizens.al mblodhi atëherë, për vitet 2015–2018 biblioteka nuk kishte pasur fonde në zërin buxhetor për rikonstruksion e mirëmbajtje të godinës.

Në atë kohë, pas shembjes së paralajmëruar të Teatrit Kombëtar, një pyetje u bë e pashmangshme: a do ta pësonte edhe biblioteka të njëjtin fat? Godina qëndron ende në vendin e saj. Por pyetja e vërtetë nuk ishte kurrë vetëm për ndërtesën. Pyetja ishte se si e trajton shteti kujtesën e shkruar: si pasuri që kërkon investim të vazhdueshëm, apo si një magazinë që vihet re vetëm kur digjet ose përmbytet.

Arkivat letrare që shpërndahen

Ka edhe një çështje tjetër, më pak të dukshme. Dorëshkrimet, letrat dhe bibliotekat personale të shkrimtarëve shqiptarë të shek. XX po shpërndahen sot nëpër institucione të ndryshme, ose mbeten në shtëpitë e familjeve. Kur e bija e Dritëro Agollit i dhuroi Akademisë së Shkencave një fletore me poezi të dorëshkruara të të atit, ajo bëri një gjest të çmuar. Por gjeste të tilla, sado bujare, nuk zëvendësojnë një politikë kombëtare për arkivat letrare: kush i mbledh, kush i restauron, kush i digjitalizon dhe si vihen në dispozicion të studiuesve.

Biblioteka Kombëtare ka tashmë katalog në internet, katalogë të digjitalizuar dhe koleksione digjitale. Kjo është baza mbi të cilën mund të ndërtohet një arkiv i gjallë i letërsisë shqipe. Digjitalizimi nuk është luks teknologjik, por mënyra më e sigurt për t'i mbrojtur dokumentet nga i njëjti zjarr dhe e njëjta lagështi që kanë goditur tashmë raftet e saj. Në 106 vjet jetë, pyetja nuk është nëse biblioteka ka mbijetuar; ajo ka mbijetuar luftëra, regjime dhe zhvendosje. Pyetja është nëse do të bëhet vendi ku brezat e ardhshëm do ta gjejnë kujtesën e plotë të shkrimit shqip, apo do të mbetet një depo e mbingarkuar që kujtohet vetëm në përvjetorë.

Burimet