Në hartën e letërsisë evropiane, shqipja këtë vit u shfaq nga Prishtina; Tirana do të duhet të presë radhën e vet.

Më 29 maj 2026, në Muzeun e Artit Modern në Varshavë, gjatë Panairit Ndërkombëtar të Librit, u shpall fituesja e Çmimit të Letërsisë së Bashkimit Evropian. Çmimi i madh shkoi te autorja çeke Dora Kaprálová për romanin “Mariborská hypnóza”, ndërsa dy përmendje të veçanta iu dhanë francezes Hélène Frédérick dhe malazezit Vladimir Vujović. Ata u zgjodhën nga një juri evropiane prej shtatë anëtarësh, mes katërmbëdhjetë autorëve të përzgjedhur në shkurt nga organizmat kombëtarë të katërmbëdhjetë vendeve.

Ndër ta ishte edhe një autor që shkruan shqip: Arben Idrizi, i përzgjedhur nga Kosova me librin me tregime “Njeriu që habitej dhe tregime të tjera”. Lista e vendeve të edicionit 2026 përfshinte Armeninë, Kroacinë, Çekinë, Qipron, Estoninë, Finlandën, Francën, Kosovën, Lihtenshtajnin, Luksemburgun, Moldavinë, Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Suedinë. Shqipëria nuk ishte aty.

Rotacioni, jo përjashtimi

Mungesa e Shqipërisë nuk është shenjë ndëshkimi apo harrese. Çmimi, i nisur në vitin 2009 nga programi “Evropa Krijuese” për të nxjerrë në pah autorët e rinj evropianë dhe shumëllojshmërinë gjuhësore të kontinentit, funksionon me sistem rotacioni: çdo vit merr pjesë afërsisht një e treta e vendeve pjesëmarrëse në program, kështu që secili vend përfaqësohet një herë në çdo cikël trevjeçar. Shqipëria dhe Kosova janë të dyja pjesë e këtij rrjeti, si vende kandidate ose kandidate potenciale, por radha e tyre bie në vite të ndryshme.

Historia e pjesëmarrjes e tregon qartë këtë ritëm. Për Shqipërinë, laureatë apo të nominuar kanë qenë Ben Blushi me “Otello, Arapi i Vlorës” në vitin 2014, Rudi Erebara me “Epika e yjeve të mëngjesit” në vitin 2017, Tom Kuka me “Flama” në vitin 2021 dhe, në vitin 2024, Rita Petro me “Lindur së prapthi”. Për Kosovën, Shpëtim Selmani fitoi në vitin 2020 me “Libërthi i dashurisë”, ndërsa Ag Apolloni mori një përmendje të veçantë në vitin 2023 për “Kësulëkuqja, përrallë për të rritur”. Idrizi vazhdon pra një vijë të qëndrueshme.

Dy shtete, një letërsi

Ajo që bie në sy në këtë listë është se shqipja përfaqësohet në çmimin evropian dy herë në çdo cikël, një herë nga Tirana e një herë nga Prishtina. Për një letërsi të shkruar në një gjuhë të vogël, ky është një avantazh i rrallë: dy juri kombëtare, dy shtëpi botuese të ndryshme, dy mënyra për të zgjedhur se çfarë i paraqitet Evropës. Në vitin 2026, zgjedhja kosovare ishte një libër me tregime, pra një zhanër që rrallë merr vëmendjen e panaireve të mëdha.

Kjo ka rëndësi edhe për lexuesin shqiptar. Tregu i librit shqip mbetet i ndarë nga një kufi shtetëror, dhe jo çdo libër i botuar në njërën anë arrin te lexuesi i anës tjetër. Çmimi evropian, paradoksalisht, mund të bëhet një nga rrugët përmes të cilave lexuesi i njërës anë mëson se çfarë po shkruhet në anën tjetër. Kur një autor nga Kosova futet në një listë evropiane, ai u paraqitet njëkohësisht botuesve të huaj dhe lexuesve shqiptarë që deri atëherë nuk e njihnin.

Letërsia para negociatave

Çmimi nuk ka asgjë të përbashkët me kapitujt e negociatave apo me procesin politik të anëtarësimit. Megjithatë, ai tregon diçka që diskursi politik shpesh e harron: në fushën e kulturës, Ballkani Perëndimor është tashmë pjesë e një hapësire të përbashkët evropiane. Autorët e Shqipërisë dhe të Kosovës renditen pranë autorëve finlandezë, francezë e suedezë jo si të ftuar, por si pjesëmarrës të barabartë, me të njëjtat rregulla dhe me të njëjtën mundësi për t'u përkthyer.

Ky është edhe kufiri i çmimit. Ai i jep autorit dukshmëri, jo lexues. Pa përkthyes të mirë, pa botues që marrin përsipër rrezikun dhe pa programe që mbështesin përkthimin nga shqipja, emri i një autori të përzgjedhur mund të mbetet vetëm një rresht në faqen e organizatorëve. Puna e vërtetë fillon pas listës.

Shqipëria do të kthehet në garë kur t'i vijë radha sipas ciklit. Deri atëherë, mungesa e saj në Varshavë nuk duhet lexuar si humbje, por si kohë për t'u përgatitur: për të pyetur se cilët libra shqip të viteve të fundit meritojnë të shkojnë në Evropë, dhe kush do të kujdeset që ata të përkthehen e të lexohen.

Burimet