Për pesë shekuj, arbëreshët e ruajtën gjuhën pa ndihmën e asnjë shteti shqiptar; tani që Tirana dëshiron t’i ndihmojë, pyetja është si ta bëjë pa i kthyer në pasqyrë të vetes.

Komunitetet arbëreshe të Italisë së Jugut janë pasardhës të valëve migratore që, sipas të dhënave të Minority Rights Group të cituara nga Tirana Times, nisën në mesin e shekullit XV dhe vazhduan deri në mesin e shekullit XVII, kur shqiptarët u zhvendosën drejt perëndimit nën trysninë osmane. Sot ato jetojnë në dhjetëra qytete e fshatra malore të shpërndara në shtatë rajone: Abruco, Molize, Pulia, Kampania, Bazilikata, Kalabria dhe Sicilia. Të ndara nga trungu kryesor për rreth pesëqind vjet, të folmet e tyre i ngjajnë pak shqipes standarde të Tiranës. Për një shqipfolës të sotëm, të dëgjosh arbërishten është si të dëgjosh një gjuhë që e njeh dhe nuk e njeh njëkohësisht.

Ritet e pranverës përpara UNESCO-s

Projekti më konkret për ruajtjen e kësaj trashëgimie nuk lindi në Tiranë, por në universitetet e Kalabrisë dhe të Palermos. Gjatë pandemisë, Fondacioni universitar “Francesco Solano” bashkërendoi një kërkim të gjatë në terren, të mbështetur në tri dekada studimesh të katedrave albanologjike të Kalabrisë dhe të Palermos, për të identifikuar e përshkruar rrjetin e riteve që përbëjnë visarin e përbashkët të Arbërisë. Rezultati ishte kandidatura “Moti i Madh”, që u përcoll te Komiteti Kombëtar Italian i UNESCO-s me kërkesën që ritet arbëreshe të pranverës të regjistroheshin si trashëgimi kulturore jomateriale e njerëzimit.

Në dosje punoi një grup specialistësh të albanologjisë, antropologjisë, etnomuzikologjisë dhe historisë së kulturave nga universitetet e Kalabrisë, Palermos, Salentos, Venecias dhe Milanos, mes tyre Matteo Mandalà, ndërsa nga Tirana erdhi mbështetja e Ministrisë së Kulturës, në kohën e ministres Elva Margariti. Drejtuesi i fondacionit ka theksuar se mbështetja më e çmuar erdhi nga vetë komunitetet: rreth dyzet letra aderimi nga grupet që i praktikojnë këto rite. Ky detaj ka rëndësi, sepse tregon se trashëgimia jomateriale nuk ruhet në arkiva, por në duart e njerëzve që vazhdojnë ta jetojnë.

Kur Tirana kujtohet

Për një kohë të gjatë, shteti shqiptar i shihte arbëreshët kryesisht si simbol: dëshmi e vjetërsisë së kombit, kujtim i Skënderbeut, emra të shquar të Rilindjes. Kjo ka filluar të ndryshojë. Më 22 nëntor 2023, në Tiranë, gjatë Ditës së Arbëreshëve dhe Samitit të tretë të Diasporës, përfaqësues të rajoneve italiane ku jeton komuniteti, të komunave arbëreshe, akademikë dhe artistë nënshkruan me krerët e shtetit shqiptar një deklaratë të përbashkët. Ajo kërkonte rrugë të reja për përcjelljen e gjuhës dhe të kulturës brez pas brezi, si dhe një lidhje më të fortë mes arbëreshëve dhe emigracionit më të ri shqiptar në Itali, duke vlerësuar ligjin italian 482 të vitit 1999 për mbrojtjen e pakicave gjuhësore.

Në një takim të mëvonshëm me komunitetin arbëresh në Tiranë, Presidenti Bajram Begaj e quajti ruajtjen e arbërishtes çështje identitare që kërkon veprim të menjëhershëm, përgëzoi Altimarin dhe Mandalàn për dosjen e UNESCO-s dhe propozoi hapjen e një muzeu për arbëreshët në Shqipëri. Ai përmendi gjithashtu përfshirjen e arbërishtes në shkolla, programet e Rai Calabria dhe nismën e radiotelevizionit publik shqiptar për një kanal kushtuar diasporës.

„Ne shqiptarët kemi nevojë për të mos harruar.” — Presidenti Bajram Begaj, në Kuvendin Arbëresh në Tiranë

Ruajtje apo pasqyrë?

Ka diçka prekëse në këtë vëmendje të vonë. Por ka edhe një rrezik që ia vlen ta emërtojmë. Kur një shtet i madh, ose një shtet amë, i qaset një pakice gjuhësore, tundimi është ta shohë atë si pasqyrë të vetes: arbëreshët si shqiptarë të ngrirë në kohë, si një muze i gjallë i asaj që Shqipëria ishte para pushtimit osman. Kjo pamje është romantike, por e padrejtë. Arbëreshët janë qytetarë italianë prej më shumë se pesë shekujsh, me kishën, letërsinë, studimet e tyre albanologjike dhe një histori që përfshin edhe bashkimin e Italisë, siç e thekson vetë deklarata e Tiranës.

Ruajtja e vërtetë e arbërishtes nuk do të thotë ta afrosh me shqipen standarde, por t’i japësh mjete që të vazhdojë të jetë vetvetja: mësues, tekste, radio, një fjalor të plotë, një atlas gjuhësor. Pikërisht këto janë projektet që studiuesit e Kalabrisë i kanë përmendur si hapat e ardhshëm. Një muze në Tiranë mund të jetë i dobishëm, por vetëm nëse nuk e zëvendëson mbështetjen në vendet ku arbërishtja ende flitet.

Kandidatura “Moti i Madh” i kujton të gjithëve një të vërtetë të thjeshtë. Ritet e pranverës nuk mbijetuan sepse dikush i shpalli trashëgimi, por sepse çdo vit, në sheshet e fshatrave arbëreshe, njerëzit vazhduan t’i këndojnë. Detyra e institucioneve, në Romë apo në Tiranë, është t’u lehtësojë atyre këtë punë, jo ta marrë përsipër.

Burimet