Një gjuhë nuk vdes kur e harrojnë të moshuarit, por kur fëmijët nuk kanë më arsye ta mësojnë.

Shifra u përmend në qershor 2024, në një takim për gjuhën dhe kulturën shqiptare në diasporë, dhe mbetet ende pika më e qartë e referimit për këtë temë. Mimoza Hysa, drejtuese e Qendrës së Botimeve për Diasporën, i tha Zërit të Amerikës se nga rreth 400 mijë fëmijë shqiptarë që jetojnë në emigracion dhe që mund të ndiqnin mësimin e shqipes, vetëm rreth 30 mijë e ndjekin. Në deklaratë u fol për “pesë për qind”, por vetë këto shifra japin rreth 7,5 për qind: më pak se një fëmijë në dhjetë. Ajo shtoi se interesi i dy shteteve, Shqipërisë dhe Kosovës, ka ardhur duke u rritur, por se sfida nuk u përket vetëm institucioneve; u përket po aq prindërve, mësuesve dhe komunitetit.

Shifra meriton të lexohet me kujdes. Ajo nuk thotë se mbi 90 për qind e fëmijëve të mërgatës nuk flasin shqip. Shumë e flasin në shtëpi, me gjyshërit, në pushimet e verës. Ajo thotë diçka tjetër, më të heshtur: se shumica dërrmuese e tyre nuk e mësojnë shqipen si gjuhë shkrimi dhe leximi, me gramatikën, letërsinë dhe historinë e saj. Dhe një gjuhë që flitet vetëm në kuzhinë rrallë mbijeton te brezi i tretë.

Një hartë e pabarabartë

Sipas të njëjtës qendër, e cila boton dhe shpërndan tekste shkollore në shqip në 23 shtete përmes një programi të përbashkët të qeverive të Shqipërisë dhe Kosovës, funksionojnë rreth 400 kurse dhe shkolla, me mbi 700 mësues të regjistruar. Por format e organizimit ndryshojnë rrënjësisht nga një vend në tjetrin. Në Suedi, Norvegji, Finlandë, Austri e Kroaci, mësimi i gjuhës amtare është i integruar në shkollat publike. Në Itali dhe Greqi, dy nga vendet me komunitetet më të mëdha shqiptare, ai zhvillohet në baza vullnetare. Në Shtetet e Bashkuara dhe në Kanada ai mbështetet kryesisht në kurse private dhe në nisma të komuniteteve.

Pabarazia është e dukshme. Aty ku shteti pritës e quan gjuhën amtare pjesë të arsimit, fëmija shqiptar ka një orë shqipeje në orarin e tij. Aty ku jo, gjithçka varet nga një mësues që punon pas orarit, shpesh pa pagesë, në një sallë të huazuar. Në takimin e qershorit 2024, Adriana Bejko Fishta, drejtuese e shkollës “Foleja e shqiponjave” në Kanada, i kritikoi ashpër të dyja ministritë e arsimit për premtime të pambajtura ndaj mësuesve të diasporës, duke kujtuar se ajo dhe kolegët e saj punonin vullnetarisht prej shtatëmbëdhjetë vitesh.

Greqia si provë e parë

Në dhjetor 2024, ministrja e Arsimit, Ogerta Manastirliu, njoftoi se qeveria shqiptare do të financonte për herë të parë një program të posaçëm, “Mësues për Greqinë”, me rreth 50 mësues që do të mbështeteshin financiarisht dhe didaktikisht që nga janari. Programi u paraqit zyrtarisht në Athinë më 2 mars 2025, në praninë e kryeministrit Edi Rama, i cili e quajti grupin e parë të mësuesve fillimin e një pranvere të shqipes në Greqi dhe premtoi se modeli do të shtrihej edhe në vende të tjera.

Është një hap i rëndësishëm, sepse pranon një parim që deri tani mungonte: mësuesi i shqipes në mërgim nuk mund të jetë përgjithmonë vullnetar. Por pesëdhjetë mësues në një vend ku, sipas ambasadës shqiptare në Athinë, mësimi plotësues i shqipes mbahet gjallë nga një rrjet i gjerë mësuesish vullnetarë, janë më shumë një sinjal sesa një zgjidhje. Pyetja është nëse ky sinjal do të kthehet në politikë të qëndrueshme, me buxhet të përvitshëm, apo do të mbetet një nismë që kujtohet në ceremonitë e diasporës.

Tekste që mbërrijnë, lexues që mungojnë

Nga ana tjetër, punën e teksteve shteti duket se e ka marrë seriozisht. Ministria e Arsimit raportonte se gjatë vitit 2024, të shpallur Viti i Gjuhës Shqipe, ishin shpërndarë mbi 15 mijë libra për nxënës shqiptarë në 16 shtete dhe se seria e unifikuar “Gjuha dhe Kultura Shqiptare”, e hartuar bashkë me Kosovën, do të plotësohej me nivelin e tretë. Por një tekst nuk mjafton nëse nuk ka kush ta hapë. Pesë për qind nuk është problem librash; është problem kohe, motivimi dhe pranie.

Për një revistë që shkruan për fatin e gjuhës, kjo shifër ka një peshë të veçantë. Shqipja e brezit të dytë në Itali, Greqi apo Gjermani nuk do të zhduket brenda natës. Do të tkurret ngadalë, nga një gjuhë e plotë në një fjalor ndjenjash e ushqimesh, nga një gjuhë që lexon në një gjuhë që vetëm kujton. Kjo mund të ndalet vetëm nëse të mësuarit e shqipes nuk varet më nga heroizmi i disa mësuesve, por bëhet e drejtë e çdo fëmije shqiptar, kudo që të jetojë.

Burimet