Rreth tregimit «Çfarë tha Aziz Nesini për popullin shqiptar», nga Vasil Premçi-

Ka tregime që të bëjnë të qeshësh dhe të tjera që, pas së qeshurës, të lënë të mendosh. Tregimi i Vasil Premçit i bashkon të dyja. Duke u nisur nga kërkimi i një fjalie që i atribuohet shkrimtarit të njohur turk Aziz Nesini, autori ndërton një rrëfim ku humori, satira dhe reflektimi letrar ndërthuren me natyrshmëri.

Kafeneja pranë Operës së Tiranës shndërrohet në një skenë të vogël të jetës shqiptare. Shkrimtari që mburret me librin për zierjen e rakisë, tjetri që paraqet kujtimet e ushtrisë si analizë frojdiane dhe historia e fshesës së kryetarit të bashkisë krijojnë situata sa komike, aq edhe domethënëse. Përmes tyre, autori godet me ironi mburrjen, vetëkënaqësinë dhe absurditetin që shpesh fshihet pas sjelljeve të përditshme.

Forca e tregimit qëndron te mënyra si ndërtohet humori: personazhet flasin, veprojnë dhe, pa pasur nevojë për gjykime të gjata, zbulojnë vetveten. Dialogu i gjallë, gjuha bisedore dhe kontrasti mes solemnitetit dhe banalitetit i japin rrëfimit ritëm e freski. Satira nuk mbetet një shaka e veçuar; ajo bëhet pasqyrë e karaktereve dhe e shoqërisë.

Por tregimi nuk përfundon te e qeshura. Kërkimi i fjalisë së munguar e çon autorin drejt një pyetjeje më të thellë: çfarë mbetet nga një ngjarje kur dokumentet heshtin, ndërsa kujtesa vazhdon ta përcjellë? Këtu rrëfimi merr një dimension filozofik. Kujtesa mund të ruajë, por edhe të ndryshojë; fantazia mund ta pasurojë të vërtetën artistike, por shkrimtari duhet të njohë kufirin mes asaj që dëshmohet dhe asaj që krijohet.

Me një kalim të goditur te mendimi i Juan Rulfos, Vasil Premçi e shndërron kërkimin e një fjalie në një reflektim mbi vetë natyrën e letërsisë. Një mungesë dokumentare bëhet kështu një prani artistike.

Ky është thelbi i tregimit: satira e mirë nuk tallet thjesht me njeriun, por e ndihmon të njohë veten. Dhe kur humori shoqërohet me vëzhgim të mprehtë, fantazi dhe vetëironi, ai fiton peshë përtej argëtimit.

Në fund, nuk është aq e rëndësishme nëse Aziz Nesini e tha apo jo atë fjali. E rëndësishme është se si ajo u bë pikënisje për një tregim që na fton të mendojmë mbi kujtesën, të vërtetën dhe fuqinë krijuese të shkrimtarit. Kështu, Vasili na kujton se letërsia e vërtetë nuk e humbet vlerën kur na bën të qeshim; përkundrazi, ajo e dëshmon atë kur, pas së qeshurës, na lë një mendim që vazhdon të jetojë.