nga libri i poetes Paula Muçodemi

Nuk mund të heq nga mëndja ato vite të rininë time të hershme. Mbaj mënd rreth viteve 1986, u ndodha te lidhja e shkrimtarëve, te sekretaria e Driteroit, Kristina…

Driteroi na dëgjojë duke qeshur dhe doli nga zyra. Më pas u hap një bisedë për librin që ai sapo kishte botuar me përkthime të poetit Skocez, Robert Bërns.

Unë si i ri, por me dëshira të mëdhaja, e pyeta aty në derën e zyrës së tij, sepse Kristina punonte në paradhomë.

Mendimi im i shprehur ishte ky: “Përkthimi më ka pëlqyer jashtë mase, dhe këta poetë, në veprat e tyre janë të përkryer në të gjitha poezitë”.

Më kujtohet si sot. Driteroi vuri buzën në gaz, dhe u kthye në zyrë...

Sot pas kaq shumë vitesh, që ndodhem në Londër, dhe lexoj Berns e të tjerë, mendoj ndryshe.

Nuk ka vepër të përkryer, por, në shqipëri, ne në ato kohra na jepnin të botuara përmbledhjet e veprave të tyre më të mira, dhe vetiu, kuptonim se ata ishin të përkryer...

Pse po e them këtë, do pyesni Ju…?

E them sepse kam kuptuar se, nëse në një libër me poezi, ka 10 perla, kjo tregon talentin dhe aftësinë krijuese të autorit…dhe duke u mbledhur nga 10 libra 10 poezi, ato përbëjnë një vepër të kompletuar…

Këtë mendim e pata duke lexuar librin me poezi të poetes Paola Muçodemi me titull “Në trenin e muzës”, dhe konkretisht me njërën nga këto poezi me titull “ Perëndia e shpirtit”

***

Poezia “Perëndia e shpirtit” është një poezi lirike me përmbajtje intime, ku dashuria paraqitet jo thjesht si ndjenjë romantike, por si një përvojë që bashkon dhimbjen, kujtesën, mallin dhe përkushtimin shpirtëror. Në vargjet e saj ndihet përpjekja e njeriut për të kuptuar një të vërtetë të ndërlikuar: se dashuria dhe dhimbja, megjithëse duken si dy gjendje të kundërta, shpesh lindin nga e njëjta rrënjë emocionale.

Titulli nuk është vetëm një emërtim poetik. Ai përmban idenë themelore të krijimit: kur dashuria bëhet pjesë e thellë e qenies, njeriu fillon ta përjetojë të dashurin si një fuqi që sundon botën e tij të brendshme.Poezia hapet me një pohim që përcakton menjëherë gjendjen shpirtërore të folësit:

Mbase nuk jam edhe shumë e pjekur

Dashurinë e dhimbjen nuk i ndaj dot

Por di se dhimbja është e tmerrshme

Dhe, dashuria të bën të derdhësh lot!

Këtu kemi një paradoks emocional. Dashuria, e cila zakonisht lidhet me lumturinë, shfaqet e ndërthurur me dhimbjen. Folësja nuk pretendon se e ka kuptuar plotësisht natyrën e ndjenjave të saj; përkundrazi, ajo pranon një pasiguri që e bën zërin poetik më njerëzor dhe më të besueshëm.

Shprehja “Dashurinë dhe dhimbjen nuk i ndaj dot” është boshti psikologjik i poezisë. Ajo sugjeron se ndjenja ka kapërcyer kufirin e një emocioni të zakonshëm dhe është kthyer në një përvojë që prek të gjithë qenien.

Megjithatë, vargu i fundit i strofës nuk e mohon dashurinë. Ai e pranon lotin si pjesë të saj. Kështu, lotët nuk janë vetëm shenjë vuajtjeje, por edhe dëshmi e intensitetit të ndjenjës.

Në këtë pikë, poezia nuk pyet nëse dashuria sjell dhimbje, por sa thellë mund të depërtojë ajo në shpirtin e njeriut.

Në strofën e dytë, poezia kalon nga përjetimi i përgjithshëm te imazhe konkrete:

Sytë kërkojnë lumturinë e fshehur

Buza rri e kërkon fjalën e heshtur.

Gjaku vrapon,kërkon ngjyrën e tij,

Këmbët rrëmojnë bazën e tretur!

Kjo është një nga pjesët më interesante të poezisë, sepse ndjenjat nuk përshkruhen vetëm nëpërmjet mendimit. Ato shpërndahen në të gjithë trupin.

- Sytë simbolizojnë kërkimin dhe dëshirën për të gjetur lumturinë.

- Buzët përfaqësojnë fjalën e pathënë, komunikimin që mungon dhe ndoshta një rrëfim të mbetur pezull.

- Gjaku lidhet me jetën, pasionin dhe identitetin e brendshëm.

- Këmbët shprehin kërkimin e një mbështetjeje, të një baze mbi të cilën mund të qëndrojë ndjenja.

Kemi, pra, një lëvizje nga jashtë drejt brendësisë: nga shikimi te fjala, nga fjala te gjaku dhe nga gjaku te themelet e ekzistencës.

Veçanërisht interesant është vargu “këmbët rrëmojnë bazën e tretur”. Ai krijon imazhin e një njeriu që kërkon të mbështetet diku, por zbulon se toka nën këmbët e tij nuk është më e qëndrueshme.

Këtu dashuria nuk është vetëm emocion; ajo trondit ekuilibrin e brendshëm të individit.

Nga ana tjetër, kjo figurë është edhe një nga vendet ku poezia bëhet më e vështirë për t'u interpretuar. “Baza e tretur” është një shprehje e hapur, që mund të nënkuptojë humbjen e sigurisë, të besimit ose të një marrëdhënieje të mëparshme. Pikërisht kjo paqartësi i lë lexuesit hapësirë për interpretim, megjithëse një lidhje më e qartë me imazhet përreth do ta forconte edhe më shumë vargun.

Strofa e tretë sjell një ndryshim të rëndësishëm. Pas kërkimit dhe pasigurisë, shfaqet figura e të dashurës:

Imazhe të dehura më kalojnë nëpër mendje

Ashtu si xhamveshja, pas shiut me rrëmbim.

Fytyra jote më buzëqesh e tretur,dhe hidhur

Për t’ë treguar se është perëndia e shpirtit tim.

Tashmë kemi të bëjmë me kujtesën, por jo me një kujtesë të qetë e të renditur. Imazhet janë “të dehura”, pra të trazuara, të lëvizshme, ndoshta të mbingarkuara nga malli.

Krahasimi me pamjen pas shiut sugjeron një çast kur bota bëhet më e dukshme, por edhe më e çuditshme. Shiu mund të ketë kaluar, por gjurmët e tij mbeten. Në të njëjtën mënyrë, edhe një përjetim dashurie mund të ketë kaluar nga e tashmja, ndërsa vazhdon të jetojë në kujtesë.

Figura më e fortë e kësaj strofe është “Fytyra jote më buzëqesh hidhur”.

Buzëqeshja zakonisht shpreh gëzim, ndërsa hidhësia shpreh dhimbje. Bashkimi i tyre krijon një kontrast emocional: fytyra e së dashurës sjell njëkohësisht afërsi dhe vuajtje. Ajo është e pranishme në mendjen e folëses, por kjo prani nuk e qetëson plotësisht.

Është një buzëqeshje që mund të përmbajë mall, humbje, pendesë ose një dashuri që nuk është shuar.

Kështu, e dashura nuk paraqitet si një figurë e zakonshme romantike. Ajo bëhet një prani e brendshme që vazhdon të ndikojë në jetën shpirtërore të folëses, pavarësisht rrethanave konkrete të marrëdhënies, të cilat poezia nuk i shpjegon.

Titulli është çelësi i interpretimit të të gjithë poezisë.

Në kuptimin e zakonshëm, fjala perëndi lidhet me një fuqi të lartë, me adhurimin dhe me diçka që e kapërcen njeriun. Kur kjo fjalë vendoset pranë fjalës shpirt, krijohet një metaforë e dashurisë që ka fituar një autoritet pothuajse absolut mbi botën e brendshme të individit.

Të quash dikë “perëndia e shpirtit tim” do të thotë ta vendosësh atë në qendër të përjetimit tënd emocional. Prania e saj bëhet burim kuptimi, ndërsa mungesa ose kujtimi i saj mund të bëhen burim vuajtjeje.

Këtu qëndron edhe bukuria, por njëkohësisht edhe rreziku i kësaj figure poetike: dashuria mund ta lartësojë tjetrin deri në përmasat e një hyjnie, duke i dhënë një vend të jashtëzakonshëm në jetën e njeriut.

Por a është kjo një dashuri që e çliron shpirtin, apo një dashuri që e bën atë të varur nga një prani tjetër?

Poezia nuk jep një përgjigje përfundimtare. Ajo e lë lexuesin përballë kësaj pyetjeje, duke e bërë titullin më të thellë se një deklaratë e thjeshtë adhurimi.

Poezia mbështetet kryesisht te lirizmi, metafora dhe personifikimi. Ajo nuk ndërton një histori me personazhe, ngjarje dhe zhvillim të qartë. Në vend të kësaj, na jep fragmente të një gjendjeje shpirtërore.

Një nga tiparet e saj është përdorimi i foljeve që shprehin kërkim: sytë kërkojnë, buza kërkon, gjaku kërkon, këmbët rrëmojnë. Kjo përsëritje krijon një lëvizje të brendshme, sikur e gjithë qenia është vënë në kërkim të diçkaje që ende nuk është gjetur.

Një tjetër tipar është ndërthurja e fjalëve konkrete me kuptime abstrakte. Sytë, buzët, gjaku dhe këmbët janë elemente trupore, ndërsa lumturia, fjala e heshtur dhe baza e tretur i përkasin botës së përjetimeve. Ky kombinim i jep poezisë një karakter të ndjeshëm dhe trupor.

Megjithatë, disa shprehje janë më të errëta se të tjerat. “Xhamveshja” dhe “baza e tretur”, për shembull, kërkojnë një lidhje më të qartë me përjetimin që duan të shprehin. Në poezinë moderne, paqartësia mund të jetë një mjet artistik, por ajo bëhet e frytshme kur krijon disa kuptime të mundshme, jo kur e ndërpret lidhjen emocionale me lexuesin.

Edhe ritmi mbështetet më shumë te rrjedha e ndjenjës sesa te një skemë e rregullt metrike. Rimat dhe ngjashmëritë tingullore ndihmojnë në krijimin e një melodie lirike, por nuk janë gjithmonë të njëtrajtshme. Kjo nuk e zhvlerëson poezinë; thjesht tregon se forca e saj kryesore qëndron te imazhet dhe te intensiteti emocional, më shumë sesa te përsosmëria formale.

Në një lexim më të thellë, poezia mund të shihet edhe si një përpjekje për të kuptuar identitetin personal përmes dashurisë.

Kur autorja thotë se nuk arrin ta ndajë dashurinë nga dhimbja, ajo nuk po përshkruan vetëm një ndjenjë. Ajo po tregon se përvoja e dashurisë ka filluar të ndikojë mënyrën se si e kupton veten.

Sytë, buzët, gjaku dhe këmbët duket sikur kërkojnë diçka të humbur. Kjo mund të jetë një person, një marrëdhënie, një siguri e dikurshme ose një pjesë e vetvetes që është ndryshuar nga dashuria.

Në këtë kuptim, e dashura bëhet më shumë sesa një objekt dëshire: ajo kthehet në një pikë referimi për vetëdijen e folëses.

Por poezia nuk na tregon nëse kjo marrëdhënie është e përmbushur, e ndërprerë apo e pamundur. Dhe është e rëndësishme të mos e kthejmë këtë heshtje në një fakt që teksti nuk e pohon. Ajo që mund të themi me siguri është se dashuria e përjetuar këtu është e trazuar, e ngarkuar me kujtime dhe e shoqëruar nga një ndjenjë e thellë pasigurie.

Forca e kësaj poezie qëndron te përpjekja për të shprehur një ndjenjë që nuk mund të shpjegohet plotësisht me fjalë të zakonshme. Ajo kërkon imazhe që ta bëjnë të prekshme dhimbjen e brendshme dhe e përqendron përjetimin te trupi, kujtesa dhe figura e së dashurës.

Tri elemente janë veçanërisht të rëndësishme:

Paradoksi emocional: dashuria dhe dhimbja nuk ndahen lehtë.

Trupi si pasqyrë e shpirtit: ndjenja shfaqet në sy, buzë, gjak dhe këmbë.

Metafora qendrore e titullit: e dashura ngrihet në përmasën e një fuqie që sundon botën e brendshme.

Nga ana tjetër, poezia mund të fitonte më shumë forcë nëse disa figura metaforike do të lidheshin më natyrshëm me njëra-tjetrën. Disa vargje kanë ngarkesë të dukshme poetike, por jo të gjitha arrijnë të krijojnë të njëjtën qartësi ose të njëjtin intensitet. Një punë e kujdesshme mbi saktësinë e figurës, ritmin dhe lidhjen mes strofave do ta ndihmonte emocionin të mbërrinte te lexuesi pa humbur natyrshmërinë.

Ky vlerësim nuk e mohon ndjeshmërinë e poezisë. Përkundrazi, dallon midis sinqeritetit të ndjenjës, që është i pranishëm në tekst, dhe përpunimit artistik, i cili përcakton se sa fuqishëm ajo ndjenjë arrin të komunikojë me lexuesin.

“Perëndia e shpirtit” është një poezi që e vendos dashurinë në kufirin midis lumturisë dhe vuajtjes, kujtesës dhe mungesës, adhurimit dhe pasigurisë. Ajo nuk kërkon të na tregojë historinë e një marrëdhënieje, por të na bëjë të ndiejmë gjurmën që një marrëdhënie lë në shpirt.

Në fund, titulli na kthen te pyetja thelbësore: çfarë ndodh kur një njeri bëhet kaq i rëndësishëm për ne, sa prania e tij ndikon në mënyrën se si e përjetojmë vetveten?

Përgjigjja që sugjeron poezia është se dashuria e thellë nuk qëndron vetëm te ajo që ndiejmë për tjetrin. Ajo jeton edhe te mënyra se si kujtojmë, vuajmë, kërkojmë dhe ndryshojmë.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron thelbi i saj: e dashura mund të jetë një njeri i vetëm në botën e jashtme, por në botën e brendshme të poetit ajo mund të bëhet një univers i tërë.

Herë pas here do kemi dhe analiza për poezi të tjera nga ky libër...

Londër ...2026