Kritika në 60 minuta
Dashuria dhe liria në familje
Prindi që e shtrëngon fëmijën si grusht me rërë mbetet me dorë bosh. Pilo Zyba shkruan për dashurinë dhe lirinë në familje, nga foleja me tre zogj te kafja e së shtunës.
Dashuria dhe liria në familje
Lexuar nga një zë i automatizuar
Një temë më e nevojshme se vargu
00:29Me Almën kemi biseduar shpesh se çfarë t'u sjellim miqve që na ndjekin çdo javë. Mund të zgjidhnim një poezi, një këngë, një libër të ri. Por mua më duket se ka tema që sot janë më të nevojshme se vargu, sepse prekin bukën dhe gjumin e çdo shtëpie, dhe familja është e para prej tyre.
Pyetja është e vjetër sa bota, vetëm se ka ndërruar rroba: si e do njeriu prindin, fëmijën, motrën, dhe sa liri i lë atij që do? Ne u rritëm me familjen e madhe, me oxhakun në mes dhe me shumë sy rreth tij. Sot fëmijët tanë janë shpërndarë nëpër botë dhe prindërit kanë mbetur me telefonin në dorë. Edhe unë jam një prej tyre. Fëmijët e mi janë të martuar, kanë fëmijët e tyre dhe jetojnë më vete, prandaj këtë temë e flas nga shtëpia ime.
Fëmija nuk është borxh
02:02Alma e nisi me Konfucin, dhe bëri mirë. Konfuci jetoi në Kinë rreth pesë shekuj para erës sonë. Thonë se babai i vdiq kur ishte tre vjeç, dhe megjithatë rreth tij u mblodhën mijëra nxënës. Ai nuk e shihte familjen si pronë, siç e themi shpesh ne shqiptarët me gojën plot, “kjo është gruaja ime”, sikur të flisnim për një arë.
Mësimi i tij, ashtu siç e kam kuptuar unë, është që dashuria të mos bëhet varësi dhe sakrifica të mos kthehet në pritje shpërblimi, me faturën në dorë pas tridhjetë vjetësh. “Të dhashë, tani ma kthe.” Kjo e bën dashurinë thes mbi kurriz.
Ne shqiptarët kemi hallin tonë. Ishim të varfër, pronë private nuk kishim, fëmijët i rritëm me shumë mundime, dhe në heshtje prisnim që, kur të plakeshim, të na mbanin ata. Prindin do ta ndihmosh, s'ka dyshim. Por fëmija nuk është borxh. Ai është një vazhdim që ti e rrit, ai hap krahët për të fluturuar dhe ikën. Edhe prindi s'është arkëtar që mban llogaritë. Prindi është prind: i lindi fëmijët, i rriti, i pa të fluturonin.
Dy pemë të mbjella ngjitur
07:25Shëmbëlltyrat që ia veshin Konfucit janë të thjeshta, si gjithë gjërat e mençura. Merr një gotë dhe hidh ujë pa pushim. Gota derdhet. Kështu ndodh edhe me prindin, me burrin, me vëllanë e madh, që nga mëngjesi gjer në darkë flet, urdhëron, këshillon, fol e fol e fol. Ai që flet pa pushim bëhet i pavlerë.
Pastaj janë dy pemët. Po t'i mbjellësh ngjitur, degët u kërleshen bashkë, i zënë dritën njëra-tjetrës dhe fruta nuk ke. Fshatari ynë e di prej kohësh: pemën e mbjell larg pemës dhe e krasit që të marrë ajër e dritë, dhe atëherë i zgjaten filizat e të jep më shumë. Babai dhe nëna, po të kërleshen e të mbyllin edhe fëmijët mes katër mureve, e mbysin çdo gjë, dhe aty nuk rritet as mirëkuptimi, as dashuria.
Merr pastaj një grusht me rërë dhe shtrëngoje fort. Rëra të ikën mes gishtave, dhe në dorë të mbetet vetëm aq sa mban vetë dora. Në familje, ata që mbeten pranë teje mbeten sepse duan, dhe e gjithë puna është që të jetojnë lirshëm, pa i shtrënguar.
Pse i kemi pasur familjet aq të mëdha? Sepse familja e madhe ishte kala. Një burrë me pesë a shtatë fëmijë, të martuar nën një çati, ruante tokën dhe pronën, dhe kur në një shtëpi kishte tre burra, nuk guxonte kushdo të vinte e të ngacmonte. Sot kalaja nuk na duhet më në atë mënyrë, prandaj shëmbëlltyrat e vjetra na vijnë më për shtat.
Dashuria që zgjidhet
13:37Në familjen tradicionale shqiptare prindi ishte autoritet dhe shtëpia ishte bashkësi jetese. Sot familja mbahet më shumë me zemër sesa me nevojë. Dikur shteti nuk të linte të dilje jashtë kufirit, dhe herët a vonë do të ktheheshe te babai e te nëna. Sot djali ikën në Amerikë, dhe nga Amerika nuk vjen dot kollaj sa herë që e do zemra. Sociologu francez Émile Durkheim do ta quante këtë kalim nga “solidariteti mekanik” te “solidariteti organik”. Unë këtë nuk e shoh si rënie morale. Është koha që ndryshon.
Kanti e kërkonte moralin te ndërgjegjja e njeriut, te ligji që e mban vetë brenda, jo te shkopi i tjetrit. Këtë do ta themi një çikë më praktike. Kur Alma vendos t'i marrë prindërit pranë vetes në Londër, nuk i merr sepse e detyron fisi. I merr sepse ndërgjegjja ia kujton gjithë ç'kanë bërë ata për të. Fëmija që kujdeset për prindin vetëm sepse e shtrëngojnë rrethanat, e kryen një detyrë, por dashuri nuk ia jep dot.
Rusoi thoshte se njeriu lind i lirë. Atëherë dashuria me zor bëhet sherr. Po t'i detyroj fëmijët e mi të jetojnë me mua në një shtëpi, shumë gjëra nuk do të përputhen mes nesh. E njëjta gjë vlen edhe për martesën. Kur e ke zgjedhur njeriun tënd sepse të përshtatet në karakter e në mendime, lidhja është e vërtetë. Po ta marrë dikush Pilon për burrë se Piloja ka para, aty ka vetëm një kontratë që pret afatin.
Në këto tridhjetë e ca vjet emigracion, shumë prej nesh morën pranë prindërit, pastaj vëllanë, pastaj motrën. Isha edhe unë një prej tyre. Dhe sot shoh shtëpi ku vëllai me motrën nuk flasin më. Ai që i mori nuk bëri gabim. Gabimi ishte që vëllai e quajti detyrim, motra e quajti detyrim, dhe asnjëri s'e kuptoi se tjetri kishte jetën e vet e s'duhej t'i futej në punë.
Fruti që rritet nën hije
23:43“Unë jetova për ty, tani është radha jote të ma kthesh.” Sa herë e kemi dëgjuar këtë fjalë nga një nënë shqiptare? Në psikologji, që e kam studiuar në Athinë, kësaj i thonë borxh emocional. Mirëpo kur dashuria kthehet në borxh, lind faji, dhe pas fajit vjen largimi. Fëmija nuk largohet sepse i mungon dashuria për babanë e nënën. Largohet nga pesha e saj. Merrni një fole me tre zogj. Nëna dhe babai vrapojnë gjithë ditën, sjellin krimba e larva dhe ua hedhin në sqep. Por ditën që zogjve u dalin pendët, ikin dhe e kërkojnë vetë ushqimin ku të duan, dhe askush nuk i quan mosmirënjohës.
Një plak në Shqipëri u kthye në fshat, nuk priti më telefonata dhe nisi të jetonte. Çfarë ndodhi? Fëmijët filluan ta kërkonin vetë. Për mendimin tim ai bëri shumë mirë. Në qytet do të rrinte si parazit, duke pritur. Në fshat ka kopshtin dhe punët e tij, ti i çon ndonjë lek, i dërgon dikë t'i prashitë kopshtin një ditë, dhe ai mbetet më i respektuar sesa po të ishte ditë për ditë nëpër këmbët tuaja. Kur plaket njeriu, flas për veten tani, nuk e do vetminë, do qetësinë e tij.
Një vajzë na shkroi se prindërit duhet ta kuptojnë që fëmijët janë rritur e kanë nevojë për hapësirën e tyre. Ka të drejtë. Po ta marr si shembull vajzën time, unë jam nga një brez tjetër dhe nuk e kam të lehtë ta pranoj që ajo të dalë të shtunën në shtatë të darkës e të kthehet në mëngjes. Ndoshta nuk do t'i bërtas, por kur të hyjë në derë, do të rri me turinj. Edhe kjo është mbytje, vetëm se pa zë. Populli ynë e ka një fjalë të mirë: fruti që rritet nën hije mbetet gjysmak. Liria që i jep fëmijës e bën më të pjekur.
Erich Fromm e ka thënë bukur: dashuria është art, dhe kërkon pjekuri, jo nevojë. Sot babai që ka punuar gjithë jetën dhe merr një pension të mirë, nuk ka nevojë që i biri ta mbajë me bukë. Ka nevojë që i biri ta dojë si burrë i pjekur, jo si borxhli. Ne i ngatërrojmë gjërat: “Gjer dje të rrita unë, tani gjer sa të vdes do më mbash ti.” Po jo, mor zotëri, kjo punë nuk shkon kështu.
Alma më kundërshtoi, dhe e kuptoj. Prindi s'mund të lihet në mëshirë të fatit kur i shkojnë fuqitë, për këtë jemi dakord. Por mbikëqyrja është një gjë, dashuria tjetër, detyrimi tjetër, dhe mirë është të jenë të gjitha bashkë. Kur nëna është në Shqipëri e ti në Londër, dora jote nuk është atje, por fjala jote është atje, ndihma jote është atje, dhe dora e njeriut që e paguan ti. Kur nëna ime pati nevojë, i vura dy njerëz që i rrinin pranë me turne, ditë e natë. Dhe ajo e meritonte, sepse edhe kur unë vrapoja në Greqi e në Angli, ishte me mua. Një fjalë që ia veshin Konfucit e thotë më mirë se unë: mos kërko të të duan, bëhu i denjë për dashuri.
Kush rri nën dardhë
41:49Po t'i mbash vajzat si shoqe, ato vetë do të ta hapin bisedën: më tha ky kështu, fola me atë djalë, kështu më shkoi në punë. Po t'u rrish rëndë, se ti je prindi e ti di më shumë, ato do të fshihen, sepse nuk duan grindje me ty, dhe humbasin të dy palët. Alma i ka trajtuar gjithmonë vajzat e saj si shoqe, por bisedën e mbyllte me një fjalë: “Mos harroni se jam nëna juaj!” Kjo është masa e duhur. Ndryshe tingëllon kur thua: “Shiko, unë jam nëna, do bësh si të them unë!”
Populli ynë, që është edhe ai filozof, thotë: kush rri nën dardhë, ha dardha. Fëmija që rri nën kujdesin tënd e nën dashurinë tënde, rritet me mendje më të freskët. E mëson të lexojë, e mëson të krijojë, dhe s'e kam fjalën për poezi, por për punët e shtëpisë, si ta mësosh vajzën që në të vogël të gatuajë. I jep dashurinë për librin, dhe libri ia gjen vetë rrugën te dashuria për nënën. Ky është mendimi im, ndoshta e kam gabim.
Fëmijët i rrit më shumë shembulli sesa fjala. Po të ngrihet babai në mëngjes e të shkojë në punë, dhe ta lërë djalin njëzet vjeç të shtrirë në krevat, ai djalë normal që do të bëhet dembel. Dhe kur t'ia kërkosh pastaj të shkojë në punë, do të të përgjigjet: “Ëmbël e ha t'ëm e babat!” Edhe me prindërit e tu vlen e njëjta gjë. Si sillesh ti me nënën tënde, ashtu do të sillet fëmija yt me ty nesër.
Fëmijët e mi jetojnë më vete, dhe unë nuk kërkoj që të më trokasin në derë çdo ditë. Alma jeton me vajzën e saj, prandaj e sheh ndryshe, dhe për sot ka të drejtë. Por nesër vajza do të ketë shtëpinë e saj e një fëmijë nëpër këmbë, do ta çojë në çerdhe, do t'i gatuajë familjes. Ajo nuk do ta dojë më pak nënën. Thjesht nuk do të ketë kohë. Mirëpo prindin nuk e zë gjumi gjersa fëmija të kthehet në mëngjes, sido që të jetë mosha e tij.
Ku je, në orën dy të natës?
52:56Një ndjekës na shkroi se ajo që bëjnë prindërit quhet merak, jo kontroll. Ka të drejtë, por duhet t'i ndajmë gjërat. Kur fëmijët e mi ishin gjashtëmbëdhjetë, tetëmbëdhjetë vjeç, ne jetonim në Greqi. Verën punonin nëpër lokale, se atëherë Greqia kishte turizëm, dhe mbaronin punë në një të natës. Unë në orën dy i merrja në telefon: “Ku je?” “Jam në filan vend.” Ndonjëherë jam ngritur e kam shkuar, pa më parë ata, i kam gjetur atje ku më thanë e me ata që më thanë, dhe jam kthyer e kam fjetur i qetë. Ky është merak, se droga dhe pijet ishin nëpër këmbë. Po t'u thoja: “Mbarove punë, në shtëpi! Me shokët nuk del!”, kjo do të ishte komandë.
Prej fëmijëve të mi sot dua vetëm respektin, jo nevojën. Nga familja e vjetër shqiptare kemi shumë për të ruajtur, por e para është respekti dhe mirësia ndaj prindit. Edhe kur prindi lëshon një fjalë të gabuar, mos harro se ai është më i lodhur se ti. Një baba gjashtëdhjetë e pesë vjeç që shkon ende në punë në ndërtim, dhe që të ka shkolluar ty e të ka ulur në zyrë, nuk është i çlodhur si ti në të tridhjetat. Por vasal i fëmijëve prindin nuk e dua.
Teknologjia ka hyrë thellë në shtëpi, dhe jo për mirë. Dikur e gjithë familja shikonte një film bashkë, dhe filmi bëhej muhabet në sofër. Sot fëmija ka telefonin në dorë dhe televizorin në dhomë. I thua: “Hajde poshtë se do hamë bukë bashkë.” “Prit, sa ta mbaroj.” “Ha ti, mama, unë ha më vonë.” Dhe kështu largohet dita-ditës nga biseda e shtëpisë. Çdo ndryshim vjen me dhimbje. E vjetra të zë për fustani dhe s'të lë të ikësh, por jo gjithmonë kur kërkojmë të renë jemi të sigurt se po ecim përpara.
A po bëhemi më egoistë në emër të lirisë? Po, dhe kjo po thellohet. I thua fëmijës: “Të keqen babai, kështu duhet bërë.” “Oho, sa mbrapa ke mbetur, baba! Jam i lirë unë!” I lirë në këtë botë nuk është askush, biri im. Je i lirë, por nga ora tetë gjer në katër e gjysmë do të jesh në punë e do të bësh atë që të thotë tjetri. Në katër je i lirë, por do të marrësh fëmijën në kopsht. Në shtatë je i lirë, por do të gatuash, se dy fëmijët presin bukë, pastaj do të lash rrobat e do të hekurosësh. Kush mendon se ka liri pa kufi, ai liri nuk ka.
Kafja e së shtunës
1:03:24Një fjalë e urtë e jona thotë: “Po të bëhesha edhe një herë nuse, e di unë si do të nusëroja.” Po t'i kisha prindërit gjallë, jo se nuk i respektova, por do t'u jepja tri herë më shumë respekt nga ç'morën kur ikën.
Nuk dua që fëmija të më dojë sepse e detyron fjala “babai u lodh për mua, tani duhet ta mbaj”. Dua të më vlerësojë për atë që i dhashë. Edhe babai, sado i lodhur nga jeta, në pleqëri bëhet vetë një filozof i vogël. Mëson t'i lexojë lëvizjet e tua, familjen tënde, jetën tënde, dhe sillet sipas asaj që sheh. Ç't'i them sot djalit tim, që ka fëmijët e tij të rritur, “dua të jem babai yt”? Kjo farë mbillet kur djali është dhjetë vjeç.
Shpesh ne të mëdhenjtë, që e quajmë veten të mençur, ftohjen me djalin ia veshim nuses si kostum, kurse djalit tonë nuk ia veshim kurrë. Por si nusja, ashtu edhe dhëndri, janë fëmijë të shtëpisë. Thuhet se dhëndri e ka vendin në fund të shtëpisë. Kjo s'do të thotë se është i fundit. Rri në këmbë atje në fund sepse u shërben të tjerëve, kurse djali i shtëpisë te ne shkon për dru. Vendin ia bën vetë njeriu me mençurinë dhe mirësinë e tij.
Kur babai shkon për vizitë e kthehet, e di vetë a iku me mendje të mirë a të keqe. Po të ketë mbetur i kënaqur ai, e po të kesh mbetur i kënaqur ti, në fund të javës bie telefoni dhe dëgjohet zëri i djalit: “Babi, më prit, të shtunën do dalim ta pimë kafen bashkë.” Për atë zile ia vlen të presësh gjithë javën.
Kapitujt
- 00:29Hyrje: Familja mes dashurisë dhe lirisë
- 02:02Filozofia e Konfucit dhe marrëdhënia prind-fëmijë
- 07:25Mësimet mbi lirinë: Uji, dy pemët dhe grushti me rërë
- 13:37Familja tradicionale shqiptare dhe morali sipas Kantit
- 23:43Borxhi emocional dhe nevoja për hapësirë
- 41:49Edukimi, shembulli i prindit dhe respekti
- 52:56Meraku, kontrolli dhe ndikimi i teknologjisë
- 1:03:24Reflektime përmbyllëse mbi dashurinë dhe lirinë
Transkripti
(Muzikë)
Alma
Mirëmbrëma dhe mirë se erdhët në Kritika në 60 minuta. Sonte ndalemi te një nga temat më të ndjeshme dhe më themelore të jetës sonë, që është familja.
Në një botë që ndryshon me ritme të shpejta, ku liria individuale po zë gjithnjë e më shumë hapësirë, lind një pyetje e rëndësishme: A po bëhemi më të lirë apo më të vetmuar?
Nga mendimi i lashtë që e vendoste familjen në qendër të gjithçkaje deri te realiteti i sotëm ku secili kërkon rrugën e vet, a kemi arritur një ekuilibër apo kemi humbur diçka thelbësore?
A është familja sot më e fortë në zgjedhje apo më e brishtë në lidhje? Këto dhe shumë pyetje të tjera do t'i shtrojmë sonte në një diskutim të hapur, të thellë e të sinqertë së bashku me Pilon.
Ju ftojmë të reflektojmë për familjen dhe familjen mes dashurisë dhe lirisë. Mirëmbrëma, Pilo!
Pilo Zyba
Mirëmbrëma Alma, mirëmbrëma miqve tanë që na ndjekin çdo javë në emisionet tona.
Alma
Është kënaqësi që tashmë emisioni jonë është bërë i përjavshëm, ku çdo javë ne diskutojmë një temë të re dhe shumë të rëndësishme. Dhe unë do të do të nisja...
Filozofi kinez Konfuci thoshte: "Dashuria nuk mbahet me forcë, por rritet me kujdes." Por sot lind një pyetje e vështirë: Pse prindërit që japin gjithçka, në fund ndihen të vetmuar? A kemi ndryshuar ne, apo ka ndryshuar vetë ideja e familjes? Kur lindi ideja e detyrimit ndaj prindërve, Pilo?
Pilo Zyba
Alma, në qoftë se do flasim për Konfucin dhe idenë e tij... Konfuci është një filozof i madh kinez, i cili ka jetuar në shekullin e V para erës sonë.
Fjala Konfuci, e përkthyer në gjuhën latine, domethënë "mjeshtër i madh". Pra, ai ishte një filozof që gjërat i nxirrte nga praktika.
Që në atë kohë, kur ka filluar prona private, Konfuci nuk e shikon familjen si pronësi. Atë që shumë herë edhe sot neve shqiptarët themi: "Kjo është gruaja ime." Por e shikon si një marrëdhënie që kërkon ekuilibër.
Ai thotë në ato filozofitë e tij: "Dashuria," thotë ai, "nuk duhet të bëhet varësi. Afërsia nuk duhet të bëhet mbytëse, ose mbytje. Sakrifica nuk duhet të kthehet në pritje shpërblimi. Familja është lidhje, nuk është zotërim."
Alma
Po. Pilo, pse prindërit shpesh ndihen të zhgënjyer në fund?
Pilo Zyba
Dëgjo Alma, këtu kemi dhe përvojën tonë, tani ka ndërruar përvoja, po këtu flasim më shumë për prindërit tanë. Madje që të të them edhe kështu tamam hapur-hapur, vetë më ke thënë që "Pilo, dua që të dy prindërit e mi t'i marr në Londër." Më ke thënë, apo s'më ke thënë?
Alma
Po.
Pilo Zyba
Kjo është një dëshirë e jotja.
Alma
Patjetër.
Pilo Zyba
Por po të marrim parasysh këtë që thotë Konfuci, nuk është se nuk duhet t'i marrësh prindërit, prindërit do t'i ndihmosh, por jo domosdoshmërisht, thotë Konfuci.
Mirëpo neve shqiptarët, duke qenur ekonomikisht të dobët, duke mos pasur në ato kohërat tona edhe pronë private fare, duke rritur një fëmijë me shumë mundime, por në heshtje prisnim që kur ne të plakeshim, fëmijët të na mbanin.
Dhe ky është një paradoks që në mendim, sepse fëmija nuk është një borxh. Ai është një vazhdim që ti e rrit, ai hap krahët për të fluturuar dhe ikën. Kështu që kur dashuria, thotë Konfuci...
Alma
Pilo, më fal... Mund të të... Nuk më dëgjon më duket. Pilo, mund të të pres?
Pilo Zyba
Po.
Alma
Po mirë, më fal, ma përsërit dhe një herë, si the?
Pilo Zyba
"Kur dashuria," thotë, "kur dashuria," thotë Konfuci, "kthehet në pritje," domethënë, "më dhe, ose të dhashë dhe duhet këtë të ma kthesh pas 30 vjetësh," kjo, thotë, e rëndon, thotë ai. Domethënë...
Alma
Jo jo, është pjesë se çfarë the përpara kësaj fjalie.
Pilo Zyba
"Nuk është borxh fëmija," thotë ai. Dhe ky është paradoksi, sepse fëmija...
Alma
Po mirë, po prindi është çfarë është prindi? Është the... thesmëror?
Pilo Zyba
Jo, prindi nuk është thesmëror, prindi është prind, i cili lindi dy fëmijët e vet, i rriti, fluturuan dhe ikën. Kjo është filozofia e tërë dhe kjo është filozofia e kohës sot, Alma.
Alma
Më duket se e ke internetin e dobët, Pilo, sepse më ke ngelur fiks, nuk lëviz.
Pilo Zyba
Po unë veten time e shikoj shumë mirë.
Alma
Ja, tani lëvize. Okej, okej, në rregull. A e shikon ti mirë? Dakord. Në rregull.
Okej, mund të vazhdosh. Më fal se të ndërpreva, po...
Pilo Zyba
Po. Këtë Konfuci e thotë që përpara gati 2500 vjetësh, Alma. Dhe dihet që ai ka qenë një shkencëtar, ka qenë një filozof, nuk ka qenë një njeri i zakonshëm.
Ndonëse historikisht po të studiosh jetën e tija, nuk ka qenë një njeri i shkolluar, por ishte një njeri i cili babai e la që tre vjeç dhe ai arriti më vonë që të hapte shkolla të tilla që të kishte deri në 3000 nxënës, 3000 studentë. E di se ç'do të thotë?
Alma
Hm-hm. Nuk ishte siç janë universitetet sot që mbarove për pedagogji apo për filozofi.
Po.
Pilo Zyba
Konfuci i ka më tepër idetë e tija nga praktika, Alma.
Alma
Okej. Pilo, të ndalemi pak tek mësimi i parë: Vazoja me ujë. Çfarë do të thotë kjo për familjen moderne?
Pilo Zyba
Këtë desha të them, jo këtë që pyetje që bëre, po këtë desha të them: Konfuci i nxjerr gjërat nga praktika. Dhe ai thotë kështu: "Marrim," thotë, "një gotë me ujë," thotë, "dhe në qoftë se vazhdimisht i hedhim ujë asaj gotës, çfarë ndodh," thotë ai, "në atë gotë?"
Alma
Ja ta them unë çfarë ndodh. Nëse do t'i hedhësh një herë sot dhe një herë mbas tre muajsh, do avullojë dhe do ketë gjithmonë vend për të shtuar ujin. Nëse ti e hedh përditë, atëherë do të derdhet.
Pilo Zyba
Po pra, këtu e ka edhe ai filozofinë e tija. Domethënë, në qoftë se ti e mbyt fëmijën tënd, gruan tënde, motrën tënde me atë filozofinë tënde, ose me atë urdhrin tënd të përditshëm, fol, lëfol, fol, fol, fol, është një lloj si puna... pastaj fillon e derdhet. Bëhesh i pavlefshëm, bëhesh, domethënë, i parespektuar, i pa... I ka shumë gjërat në këtë...
Alma
E ke kapur në një prizëm shumë... shumë delikat sot, po raporti prindër-fëmijë nuk është vetëm ky ama. Gjithsesi...
Pilo Zyba
Shiko, ai i kap gjërat praktikisht. Ideja e Konfucit është kjo: që jepi liri atij tjetrit. E ka fjalën për fëmijën, për familjen, për gruan, për nënën, për babanë.
Këtë neve vazhdimisht mundohemi ta lidhim me veten, Alma, me me shqiptarët, domethënë, sepse neve kemi pasur familjet e mëdha, po këto kanë qenë dhe për arsye për shumë arsye të tjera.
Arsyet e tjera kanë qenë që ai kishte katër fëmijë ose pesë fëmijë ose shtatë fëmijë, i kishte të martuar me fëmijët e tij dhe fëmijët e fëmijëve. Pse? Sepse ishin krijuar familjet e mëdha për të ruajtur dhe territoret e tyre, për të ruajtur pronat e tyre, për të ruajtur familjet e tyre, gratë, fëmijët e njëra-tjetrën. Ndërsa në kohën e sotme kanë ndryshuar gjërat, prandaj dhe dhe ideja e Konfucit sot është më praktike.
Alma
Po.
Pilo Zyba
Konfuci na ka dhe një ide tjetër që quhet teoria ose filozofia e dy pemëve.
Alma
Hm-hm.
Pilo Zyba
Dhe çfarë thotë ai në praktikën e tij dhe në filozofinë e tij?
«Në qoftë se mbjellim», thotë, «dy pemë
ngjitur njëra me tjetrën,
degët e tyre
do kërleshen, do do do bëhen bashkë.
Dhe
Alma
Hm.
Pilo Zyba
nuk do kemi fruta!
Dhe prandaj lindi dhe ideja, jo se lindi nga Konfuci po lindi dhe ideja
që pema me pemën
mbilllet larg
dhe bile pema krasitet që të marri ajër, që të marri dritë.
Duke marrur dritë,
ajo
edhe degët e saj zgjaten, filizat si me thënë, edhe prodhimi është më i bollshëm.
Pra, në këtë rast ai flet për familjen, nuk e ka asnjë për pemën, pemë.
Por thotë: «Një baba i mirë dhe një nënë e mirë
nuk kërleshen të dy dhe t'i mbajnë dhe fëmijët mbyllur aty brenda se duke u
u bërë të gjithë aty brenda,
nuk ka as prodhim, as mirëkuptim, as dashuri. Domethënë, çdo gjë bëhet e mbytur», si me thënë.
Alma
Domethënë, afërsia e tepërt, të themi?
Pilo Zyba
Po, po.
Alma
Krijon pluhur,
Pilo Zyba
Krijon mbytje.
Alma
krijon, po, lodhje, bezdi.
Pilo Zyba
Krijon mbytje, nuk nuk kërkon nuk krijon dashuri.
Alma
Hm.
Okej. Edhe një grusht me rërë, Pilo?
Pilo Zyba
Eh, edhe këtu prapë Konfuci Konfuci e pat atë filozofinë e tij që është e thjeshtë, po është shumë filozofike
nga praktika.
«Në qoftë se», thotë, «marrim një grusht me rërë
dhe e shtrëngojmë fort, çfarë ndodh?»
Ndodh
ajo që rëra ikën në mes gishtave, thotë ai.
Alma
Po.
Pilo Zyba
Dhe duke ikur në mes gishtave,
do mbetet në dorë vetëm aq rërë sa zotëron vetë dora.
Pra, edhe për familjen...
Alma
Nëse rëra do ishte e thatë, Pilo, po nëse rëra do ishte e njomë, ajo nuk do të binte.
Pilo Zyba
Edhe e njomë po të jetë, ajo prapë do iki. Dora do mbajë aq sa mundet, nuk mund të mbajë më shumë, Alma.
E drejtë është ajo dhe pyetja që thuate ti,
e drejtë është, do mbajë më shumë.
Do mbajë më shumë.
Plus që do jetë edhe e lagur, domethënë, në qoftë se do ta marrim filozofikisht, e the shumë bukur atë,
duke qenur e lagur, nuk do jetë
më e pjekur, më e mendshur,
më e mirë,
më e bukur.
Ndërsa kur është që rrëshqet
dhe ikën, mbetet në dorë ajo pjesa më e bukur,
ajo që zotëron vetë dora.
Pra, edhe në një familje,
Alma
Që ajo të mos mbytet, ajo jetohet lirshëm.
Pilo Zyba
bravo, ata që mbeten aty, gjithë qëllimi aty është, që të jetojnë lirshëm.
Domethënë, të mos të mos i mbytësh, t'i shtrëngosh.
Alma
Pilo,
po në kulturën tonë tradicionale shqiptare?
Pilo Zyba
Eh, Alma,
e drejtë, ke të drejtë. Bile bile kjo ishte ajo pyetja (qesh) sepse deri tani po bënim filozofinë e tij, po në fund të fundit neve na duhet kjo pyetje që bëre tani.
Ëh, në shumicën e qytetërimeve
morali familjar
ka lindur si një nevojë mbijetese,
për të mbijetuar. Është dhe ajo që thamë pak më përpara. Domethënë,
ti kishe dy fëmijë,
kishe dy djem të rritur dhe burrin, tre.
Duke qenur tre veta, nuk guxonte kush dot kollaj të vinte,
ëh, jo të dhunonte, po
të vinte të bënte një punë, si me thënë.
Alma
Hm.
Pilo Zyba
Ëh, Aristoteli
e shikonte familjen si njësi bazë të shoqërisë.
Pa familjen, dhe bile nga këto kanë lindur dhe teoritë e tjera që,
ëh, edhe shteti është një familje e madhe, kështu thuhet.
Mirëpo, Konfuci e ngriti në një nivel,
ëh, detyrimi moral.
Çfarë tha ai që arriti në këtë detyrim moral?
«Në kulturën tradicionale shqiptare,
prindi është autoritet,
ndërsa familja
është bashkësi jetese.
Por sot,
familja nuk është një detyrim ekonomik,
por një zgjedhje emocionale e gjithsecilit.»
Këtë mund ta themi
edhe më praktikisht.
Dikur,
ëh, Evrozhua nuk të linte të iknje jashtë shtetit siç ikin sot.
Ëh, mund të iknje nga një qytet në tjetrin, por ishe prapë aty.
Domethënë, në çdo rast do të vinje te babai, te nëna. Ndërsa sot, kanë ndryshuar disi gjërat.
Ëh, njëri ikën del në Amerikë, që nga Amerika nuk mund të vijë kaq kollaj për të vajtur te babai i tij.
Këtu kemi dhe disa shembuj.
Alma
Jo vetëm që nuk vjen, Pilo, kur është gjallë, po edhe në momentet e fundit për ta varrosur nuk mundet të vijë.
Pilo Zyba
Prandaj them.
Ëh, shembulli shqiptar,
ëh, është edhe
Émile Durkheim,
është një filozof francez i shekullit të XVII.
Alma
Hm.
Pilo, një familje në veri të Shqipërisë jetonte me tre breza në një shtëpi.
Sot,
nipi jeton në Gjermani,
Pilo Zyba
Po, kjo është ajo që thamë pak më lart.
Alma
Dhe jo vetëm, jo vetëm, por edhe çiftet e reja sot nuk duan të jetojnë të jetojnë me prindërit, por duan të jetojnë, ta bëjnë jetën të të të lirë dhe të vetme.
Pilo Zyba
Prandaj po themi, Alma.
Ëh, David Émile Durkheim,
sociolog francez i vitit që, domethënë, i shekullit 1800
Alma
1858, në mos gaboj.
Pilo Zyba
1858 deri më 1917,
Alma
Hm.
Pilo Zyba
quhej si arkitekt modern në shkencën e sociologjisë,
bashkë me Marksin.
Ata krijuan teorinë e ndërtimit të familjes.
Edhe Marksi që sot,
ëh, shiko, edhe pse kapitalizmi e shan Marksin shumë, prapëseprapë
ka shumë të ka shumë gjëra të marrura nga filozofia e tij.
Alma
Hm.
Pilo Zyba
Ëh,
Émile
do ta quante këtë kalim nga «solidaritet mekanik
në solidaritet organik».
Dikur,
njerëzit jetonin njësoj.
Ishin të varur nga njëri-tjetri.
Ndërsa sot, po ta shikosh me vëmendje, Alma, kanë ndryshuar gjërat, se secili ka jetën e tij.
Pavarësia është vlerë e tij.
Kjo nuk është rënie morale,
është transformim
Alma
Kjo është pozitive apo negative?
Pilo Zyba
Nuk dëgjohet fare.
Alma
Kjo është pozitive apo negative sipas tyre?
Pilo Zyba
Kjo është bashkëkohore, nuk mund të bësh ndryshe.
Alma
Hm.
Po.
A ka fëmija detyrim moral ndaj prindërve, Pilo?
Pilo Zyba
Hm, dhe kjo pyetje është që vërtetë janë për t'u diskutuar gjërat.
Immanuel Kanti, një sociolog,
edhe ky i viteve 1700
deri më 1800-n,
ëh, ishte filozof gjerman.
Ai formësoi
filozofinë moderne perëndimore.
Alma
Po.
Pilo Zyba
Domethënë, aty nga krijuan bazat e asaj që neve kemi sot, si me thënë.
Kanti thotë: «Morali
nuk duhet të vijë nga detyrimi,
por nga ndërgjegjja jote.»
Këtë do ta themi një çikë më praktike.
Ëh,
pak më parë
të thashë dhe kemi diskutuar bashkë, më the që: «Dua që t'i marr prindërit.»
Alma
Po.
Pilo Zyba
Ëh,
këtu është ajo tamam ajo që thotë
Immanuel Kanti. «Morali nuk duhet të jetë», thotë, «një detyrim.» Pra, ti nuk po i merr prindërit si një detyrim që ke për ta,
po si pjesë e ndërgjegjes tënde për atë që ata kanë bërë për ty.
Alma
Dhe sepse është koha që ata kanë nevojë.
Pilo Zyba
Më kupton?
Jo, ti nuk e bën, shiko, ajo është njëra anë,
por ti nuk e bën se ata kanë nevojë, ti e bën nga ndërgjegjja jote. Pse?
Alma
Po nga ndërgjegjja, Pilo, më fal, nga ndërgjegjja ime po, por ashtu ka ardhur një kohë sot, Pilo, që ashtu si fëmijët duan ta bëjnë jetën e tyre të pavarur,
sot edhe prindërit kanë dëshirë ta bëjnë jetën e tyre të pavarur.
Pilo Zyba
Shiko,
ëh, Kanti thotë: «Nëse një fëmijë»,
atë që the ti tani,
«nëse një fëmijë kujdeset për prindin vetëm nga detyrimi që ka për të»,
pra ti nuk e bëre nga detyrimi, por e ke nga dashuria,
«ai detyrim», thotë Kanti, «nuk është dashuri për prindërit.»
Domethënë, e bën i detyruar nga rrethanat, si me thënë.
Alma
Jo, unë e konsideroj të nevojshme të nevojshme, Pilo.
Pilo Zyba
Bravo. Ndërsa një filozof tjetër,
ëh, Rousseau
thotë që: «Njeriu lindi i lirë
dhe marrëdhëniet duhet të jenë të lira.»
Ashtu siç në të vërtetë,
demokracia i pranon, me thënë të drejtën tani.
Pra, dashuria e detyruar
është një konflikt.
Pra, që të jetoj unë me fëmijët e mi në një shtëpi,
të jem i të jenë ata të detyruar të jetojnë me mua,
ky është një konflikt,
sepse shumë gjëra nuk përputhen ndërmjet nesh.
«Dashuria e zgjedhur»,
thotë Rousseau,
«është
lidhja e vërtetë.»
Kjo ndodh
Alma
Po, mirëpo...
Pilo Zyba
edhe për familjen,
por kjo ndodh edhe për dashurinë që kanë, për lidhjet martesore që bëjnë njerëzit.
Në qoftë se dashuria është e zgjedhur, ke përzgjedhur një njeri ti
që të përshtatet në karakter, të përshtatet në mendime,
të përshtatet në pamje,
të përshtatet në filozofi,
kjo thotë ai është një lidhje e vërtetë.
Ndërsa, në qoftë se sot, Alma, hajde të themi të drejtë gjërat,
këtu tani do marrim
Pilon për burrë se Piloja ka para,
aty pastaj nuk ka lidhje të vërtetë.
Alma
Po nuk ka lidhje këtu.
Pilo Zyba
Mund të martohesh, mund të rrosh
Alma
Jo jo, kjo kjo është një tjetër marrëdhënie. Tani flasim me me
Ë flasim prindër-fëmijë. Shiko, është një... është një rrotë, një tren që ecën vazhdimisht pakthim mbrapa dhe kështu funksionon... ka funksionuar dhe do duhet të funksionojë në jetë të jetëve. Prindi të lind, të rrit, po për këtë prindin kush do mendojë? Në mëshirë të fatit?
Pilo Zyba
Teori të tilla, Alma, mirë është ajo që thua, po...
Alma
Shiko, unë jam unë jam unë në mentalitet jam pak konservatore.
Pilo Zyba
Po teori të teori të tilla teori të tilla, jo se s'ke të drejtë, ke të drejtë, po teori të tilla po i rrëzon koha.
Alma
Shiko, mos të harrojmë, mos të harrojmë që ne sot jemi fëmijë, por nesër do të jemi prindër.
Pilo Zyba
Dëgjo, e vërteta është...
Alma
Të prindër domethënë të pamundur, e kisha fjalën.
Pilo Zyba
Në këtë kohë tranzicioni, po të vësh re, të shpërndarë nëpër botë, ë njerëzit morën prindërit e tyre. Janë shumë që e kanë bërë nga Shqipëria, po flasim për vete, për ne. Një i tillë isha dhe unë, një i tillë po bën po kërkon dhe ti të marrësh prindërit e të tjera e të tjera.
Ë morën motrat, morën vëllezërit. Domethënë, ishe ti... morën vëllanë, morën motrën, morën të tjerët dhe erdhi puna që sot as me vëllanë, as me motrën ti nuk flet.
Sepse jo se bëre gabim, ti nuk bëre gabim, por vëllai ta quajti si detyrim, motra ta quajti si detyrim. Ndërsa në rastin konkret, siç thotë zotëria, ë ti je i lirë t'i bësh zgjedhjet e tua, por dhe vëllai yt duhet të të kuptojë, Alma, që ti e ke marrë në Angli dhe ai ka jetën e tij, nuk duhet të ndërhyjë në jetën tënde. Gjë që neve shqiptarët nuk...
Alma
Jo, kemi filluar, unë mendoj që kemi filluar dhe ne shqiptarët tashmë. Brezi i ri, sidomos brezi i ri.
Pilo Zyba
Normal, normal, normal. Sepse koha është ajo, është ajo që the pak më parë, dikur ishte si një domosdoshmëri, sot nuk është më si një domosdoshmëri.
Alma
Po, po, e vërtetë.
Ë Pilo, pse njerëzit sot ndihen më të vetmuar?
Pilo Zyba
Shiko, Alma, nuk është se njerëzit ndihen të vetmuar, por problemi është që duke qenur vetëm, ata e përballojnë jetën vetëm. Në fakt, ë askush në këtë botë edhe pse përballon jetën vetëm, nuk është vetëm.
Mirëpo një mendim i njeriut është që duke pasur një vëlla afër, kam një ndihmë, kam një fjalë, kam një takim për një darkë, për një drekë, për një mendim për të blerë një shtëpi, për të... Shumë herë këto gjëra dhe keqkuptohen, por në fakt njeriu lindi i lirë. Kështu thotë thotë shkenca. Në fakt nuk është se po thotë shkenca, kjo është një e vërtetë e madhe.
Alma
Pilo, atëherë, një nënë shqiptare i thotë vajzës: "Unë jetova për ty, tani është radha jote të ma kthesh." A është e drejtë kjo?
Pilo Zyba
Këtu këtu pra është ajo që thamë pak më parë. Frojdi për shembull ë ishte neurolog austriak dhe themelues i psikoanalizës. Në vitin... Ai ka lindur rreth viteve 1860, '70, '80, edhe ka vdekur në Londër. Ishte gjermano-austriak faktikisht. Frojdi do ta quante këtë borxh emocional. "Ti më bëre këtë të mirë dhe unë do të të bëj ty këtë të mirë, ose je e detyruar ti të më bësh këtë të mirë."
Mirëpo ë Frojdi thotë, "Kur dashuria kthehet në borxh, ajo krijon faj, krijon dhe largim." Fëmija nuk largohet nga mungesa e dashurisë që ka për babanë, për nënën, për motrën, për vëllanë, por nga pesha e saj. Pra, sepse i duhet të fluturojë.
Është njëlloj si mund të ta shpjegoj kështu praktikisht si si puna e Konfucit. Një nënë apo dhe një një baba në fole kanë tre zogj. Ata venë marrin krimba, larva edhe i çojnë aty që t'i hanë fëmijët. Në kohën që fëmija vë fletët e tija, ata ikën, sepse vete e merr vetë atë ushqimin ku të dojë.
Pra, edhe Frojdi këtë thotë: duhet thotë që të mos e bëjmë nga detyrimi, por ta bëjmë nga dëshira dhe ajo quhet dashuri prindërore. Jo ajo që ti je i detyruar që meqë babai të rriti, meqë nëna të rriti, ti t'i kthesh.
Dhe në fakt në kohën tonë ka diçka që dua ta them, s'më pëlqen ta them po do ta them: shiko, më tepër prindërit ë janë të lidhur pas vajzës sesa pas djalit.
Alma
Nuk është e vërtetë, mentaliteti shqiptar është i kundërt, o xhanëm, po nejse.
Pilo Zyba
Lëre se çfarë është. Shiko, vajza është ajo që e mban prindin deri në momentin e fundit më shumë sesa e mban një djalë. Fakte po flas. Në qoftë se do të marrë një përqindje.
Alma
Pilo, do të do thosha diçka tjetër. Një i moshuar në Shqipëri, po sjell një shembull, u kthye në fshat, nuk priti më telefonata, filloi të jetojë. Çfarë ndodhi më pas? Si mendon? Si do të vazhdonte kjo histori?
Pilo Zyba
Ke ikur shumë thellë, ë megjithatë vazhdojmë. Historia e fundit është shumë e fortë, Alma. "Një i moshuar në Shqipëri u kthye në fshat," – the ti, – "nuk priti më telefonata, filloi të jetojë, çfarë ndodhi më pas?"
Ë fëmijët filluan ta kërkonin vetë atë babanë. Kur babai nuk të nuk të përgjigjet, je ti ai që interesohesh për të. E merr ti në telefon: ku është, është mirë apo s'është mirë. Ndërsa ndërsa...
Alma
O Pilo, do të do të ndërpres pak?
Pilo Zyba
Po.
Alma
Për çfarë arsye babai ikën vetëm në fshat, të jetojë vetëm dhe dhe të jetojë larg fëmijëve? Nëse do ta kishte të vërtetë këtë ë përkujdesje, do të ishte larguar?
Pilo Zyba
Jo, kjo nuk ka të bëjë, Alma. Ë ka diçka tjetër në këtë mes, ka diçka tjetër. Ë Babai nuk ikën në fshat sepse do të largohet nga fëmijët. Babai ikën në fshat sepse në fshat ai mendon që është më mirë për të. Dhe për mendimin tim, për mendimin tim tani flas gjithmonë, ai bën mirë që vete në fshat.
Sepse atje ka dhe mundësitë e tija ai për t'u marrë me diçka, ndërsa në qytet ai thjesht do jetë një parazit që vetëm do presi. Në fshat ai do jetë më aktiv. Ë por unë them këtë tjetrën në atë idenë që patëm, që ë kur babai nuk i bie telefonit, ose kur babai nuk të mërzit ty, se babai nuk të mërzit, babai është aty në fshatin e tij, po punon, po jeton.
Ë edhe për ty, po ta shikosh me vëmendje, është më mirë, sepse ti do ta ndihmosh babanë, do t'i çosh diçka, qoftë lekë, qoftë ë do t'i çosh një njeri që t'i pastrojë shtëpinë një ditë ose ë t'i prashiti kopshtin një ditë ose... Por kështu edhe babai do jetë më i respektuar sesa duke qenur ditë për ditë me ty, ti do ta bezdisësh atë.
Sepse vetë puna jote, babai... Shiko, kur rritet njeriu në moshë, Alma, shkencëtarët e thonë këtë, por për këtë po e kuptojmë edhe vetë se po rritemi në moshë, flas për veten tani këtu, ë jo se i pëlqen vetmia, por do qetësinë e tija. Pse? Sepse ai nuk është ë i ri dhe i shkathtë që për çdo gjë të ngrihet braf në këmbë për shembull dhe nuk ka dëshirë që ti t'ia prishësh atë momentin e qëndrimit ose ë të parjes së një filmi ose ë të bërjes një diçka sipas dëshirës tënde.
Alma
Pilo...
Pilo Zyba
Ndërsa në rastin konkret, kur ai është në shtëpi, vjen fëmija yt nga shkolla, ia prish qetësinë atij. Vjen nusja e djalit, ia prish qetësinë se bërtet fëmija. Pra, janë ca gjëra që vërtet është më mirë sipas filozofëve që flasin. Dhe është e vërtetë ajo që ë kjo kjo filozofi e kohës së sotme është...
Pilo Zyba**: ...dashuria ndaj prindërit nuk është sepse ti i ke borxh atij. Dashuria ndaj prindërit është ajo që ti i jep atij jo atë që ai të ka dhënë, atë që ti mendon që duhet t'i japësh.
Alma**: Unë mendoj që këto gjëra janë akoma më të thella, Pilo, po këtu kemi mesazhin e Sara Kasos, e cila thotë: «Unë e konsideroj të nevojshme të shikojnë prindërit, por ata duhet të kuptojnë që ne jemi rritur dhe jemi të rritur dhe të pjekur. Pra, duam hapësirën tonë që duhet respektuar prej jush.»
Pilo Zyba**: Bravo. Shiko, edhe kjo është tamam filozofike. Është tamam ajo thënia e Konfucit që duke pasur dy pemë bashkë, ngatërrohen degët. Pra, vajza jote apo vajza ime, se po flasim praktikisht kështu si për të nxjerrë atë ide, jo se...
Alma**: Po.
Pilo Zyba**: ...duke qenur me ty apo duke qenur me mua...
Alma**: Hm-hm.
Pilo Zyba**: ...unë duke qenur, nuk po them një shekull mbrapa, por duke qenë një brez tjetër, nuk e kam kaq të lehtë ta pranoj që vajza ime të iki në orën 07:00 në darkë ditën e shtunë dhe të kthehet në mëngjes.
Pilo Zyba**: Unë ndoshta nuk do t'i bërtas dot, prandaj thotë ai që dy degët përzihen, por në mëngjes kur të vijë vajza do të rri me turinj unë. Kjo është ajo, pastaj kjo nuk është me dashuri. Kjo pastaj thonë: «Bëj si të them unë.»
Pilo Zyba**: Por kur ajo është në rregull dhe ti je në rregull, por edhe neve si prindër, që jemi moshë më e madhe se ata ose që jemi prindërit e tyre, nuk duhet t'i shtrëngojmë për t'u transmetuar idetë apo kërkesat tona. Liria që ti i jep është ajo që e bën atë edhe më të pjekur.
Pilo Zyba**: Është ajo që thotë populli, që e kemi shumë të mirë neve fjalën tonë: një frut që rritet nën hije, thotë populli, ngelet gjysmak.
Alma**: Po.
Pilo Zyba**: Pra kërkon lirinë e tij, sepse duke u përplasur në jetë, edhe fëmija duke u përplasur në jetë, në jetën e tij, domethënë, ore vajza jote, vajza ime, djali jot, djali im ikën në moshën 18-vjeç, 19-vjeç, 20-vjeç edhe del në Amerikë. Ti nuk e ke, vetëm kur e merr vesh ti që ai edhe një universitet e ka mbaruar atje, dhe një punë të mirë e ka gjetur, dhe një vajzë të mirë e ka gjetur.
Pilo Zyba**: Në një kohë që ti kur ishe aty, djali jot, thoshe: «Ky kungull ka për të mbetur, sepse unë i flas e ky s'dëgjon.» Po ti nuk mund të kesh horizontin e gjithë botës ti në trurin tënd. Duke iu krijuar mundësia, ai ecën përpara.
Pilo Zyba**: Unë mund të jap dhe një shembull, Alma. Djali im në Greqi punonte në një ndërmarrje gjermane dhe në të gjithë Greqinë ishin 12 vende pune, 12 vende pune kishte e gjithë Greqia. Kur erdhëm këtu, përpara gjithë atyre viteve që kemi, si ajo punë që kërkonte djali im ishin 1800-2000 punë.
Pilo Zyba**: Pra ishte një hapësirë që kishte të drejtë edhe të zgjidhte, ndërsa në Greqi nuk kishte të drejtë të zgjidhte. Pra i duhej dhe liria që të mund të ecte.
Alma**: Po. Pilo, Konfuci na mëson: «Mos kërko të të duan, bëhu i denjë për dashuri.» Ndoshta problemi nuk është se fëmijët largohen, por se ne kemi frikë t'i lëmë të lirë.
Alma**: Sepse në fund dashuria nuk është afërsi fizike, por një lidhje që nuk prishet nga distanca dhe ndoshta e vërteta më e madhe është kjo: sa më shumë të jetojmë jetën tonë, aq më shumë fëmijët do duan të jenë pjesë e saj. Çfarë e bën këtë version?
Pilo Zyba**: Shiko, jo pa qëllim, që të kemi parasysh, Alma, këtu në kohën e Konfucit, domethënë 2500 vjet përpara, nuk janë këto kushte jetese që kemi sot. Dhe shiko çfarë filozofie ka nxjerrë tjetri, që i shërben dhe të sotmes.
Alma**: Po.
Pilo Zyba**: Konfuci e thotë qeto fare dhe bukur dhe pa filozfira të mëdha që të të lodhi trurin. Ai thotë: «Mos u impono, kultivo veten.» Po ta zbërthejmë këtë, ai thotë: «Mos u mundo t'i imponohesh vajzës tënde apo djalit tënd, por shiko veprimet e tyre dhe kultivohu edhe ti, sepse edhe ti ke nevojë të marrësh të rejat e ditës së sotme.»
Pilo Zyba**: Ndërsa Aristoteli thotë: «Lumturia vjen nga jeta e plotë, jo nga varësia.» Domethënë jo të rrijë fëmija jot nën hijen tënde. Të gjitha këto të nxjerrin dhe të kuptosh që Erich Fromm, që e kemi thënë dhe një herë tjetër, që është ai sociolog, humanist gjermano-amerikan: «Dashuria,» thotë, «është art. Kërkon pjekuri, jo nevojë.» Kjo kërkon edhe shpjegim pakashumë, Alma.
Alma**: Hm-hm.
Pilo Zyba**: Kërkon pjekuri dhe jo nevojë. Do ta marrim nga të dyja anët këtë. Domethënë, kur themi që nuk kërkon nevojë, është ajo që babai ka nevojë për djalin? Jo, sepse në kohën e sotme edhe ai babai ka nevojë, dakord, por ai babai ka punuar gjithë jetën e tij dhe ka një pension të mirë dhe jeton i qetë në jetën e tija.
Pilo Zyba**: Edhe pse ka në këtë moshë, prapë edhe ai po dhe ai biri që do të duhet, siç themi ne, të mbajë djalin e tija, edhe djali kërkon pjekuri. Nuk kërkon që ti babanë ta ndihmosh vetëm nga nevoja. Sepse Konfuci thotë: «Ta ndihmosh nga dashuria.»
Pilo Zyba**: Pra, prindi nuk duhet të jetojë për fëmijët, por duhet të jetojë për veten e tija. Sepse neve shumë herë i ngatërrojmë gjërat edhe kemi atë detyrimin: «Deri dje të rrita unë, tani derisa të vdes do më mbash ti.» Po jo, mor zotëri, se nuk është kështu.
Alma**: O Pilo, unë nuk them, shiko, unë e di si është muhabeti, më vjen keq që po të të kundërshtoj.
Pilo Zyba**: Po.
Alma**: Unë e kuptoj këtë që thua ti, por prindërit nuk mund të jenë në mëshirë të fatit, o shok. Ti thua, unë nuk them, unë nuk them në në në në kohën kur janë të zotët për të jetuar, për të fluturuar, për të dalë, për të shijuar jetën e tyre, ama kur ata kur vjen një moshë dhe ata nuk kanë mundësi, fëmija nëse s'e ka dëshirë, për mua e ka detyrim, detyrim moral.
Pilo Zyba**: Jo. Dëgjo pse.
Alma**: Si jo?
Pilo Zyba**: Jo se po të kundërshtoj ty. Jo se dua ta hedhim poshtë atë që thua ti. Nuk bëhet fjalë. Nuk bëhet fjalë. Thjesht do themi ato që duhen thënë.
Alma**: Po.
Pilo Zyba**: Konfuci na mëson: «Mos kërko të të duan. Bëhu i denjë për dashuri.» Shiko sa fjalë e madhe është, Alma. Është shumë e fuqishme kjo. Mos kërko të të duan fëmijët e tu, por bëhu i denjë ti për ta që të të duan dhe të të respektojnë.
Pilo Zyba**: Ndoshta problemi nuk është se fëmijët largohen, por se ne kemi frikë t'i lëmë ata të lirë. Sepse ai fëmija mund të të ndihmojë edhe atje ku ti je. Nuk dua të them shumë për këtë temë sepse ti e di, por kur nëna ime kishte nevojë, unë e ndihmova dhe i vura dy njerëz nga 24 orë, nga 12 orë...
Alma**: Ishe, në një mënyrë apo në një mënyrë apo tjetrën, ti ishe për të.
Pilo Zyba**: Shiko, unë isha për të, por në radhë të parë është ajo që thotë Konfuci: «Bëhu i denjë.» Pra, nëna ime ishte e denjë për mua sepse edhe kur unë vrapoja në jetën time në Greqi, në Angli, andej-këtej, nëna ime ishte me mua. Pra ishte një dashuri që unë kisha plus të tjerët që ndoshta të tjerët nuk e kishin.
Pilo Zyba**: Sepse Konfuci thotë: «Në fund,» thotë, «dashuria nuk është aftësi fizike, por një lidhje që nuk prishet nga asnjë distancë.» Neve sot, Alma, flasim dhe për dashurinë dhe themi: «Ku e gjete burrin moj?» «E gjeta në Facebook.» Oooo! Domethënë, e mohojmë këtë ne.
Pilo Zyba**: Nuk është, filozofia nuk është dakord me këtë që neve themi, sepse njeriun tënd mund ta gjesh kudo. Mund ta kesh aty në shtëpinë tënde brenda, në lagje dhe të jetë maskara, dhe mundet që ta kesh në Amerikë, ta njohësh në internet edhe të jetë i mrekullueshëm.
Alma**: Jam dakord, por kjo, të gjitha këto nisen nga një probabilitet që mund të ekzistojë.
Pilo Zyba**: Ne u rritëm me atë idenë tonë... Edhe kjo është e vërtetë. Ne u rritëm me atë idenë që... sepse duke qenur dhe shumë të varfër, Alma, neve me të drejtë i mendojmë akoma gjërat, por në kohën e sotme gjërat kanë ndryshuar. Si kanë ndryshuar? Që thua, tani në fund dhe prindërit e mi...
Pilo Zyba
...kanë nevojë për mua.
Dëgjo!
Një amerikan, një anglez, një francez, një gjerman
nuk e kanë nevojën e fëmijës së vet.
Po flas nga... Nuk po flas për dashurinë! Po flas për nevojën ekonomike, se kjo na i përzien gjërat ne. Tjetër gjë dashuria...
Alma
Unë nuk po flas për... Unë nuk po flas për gjendjen ekonomike, Pilo. Ti mund të... ti mund të kullosh para, por në fund të fundit, edhe ai njeriu që do vijë të të kontrollojë ty, nëse nuk do të ketë një kontroll tjetër të jashtëm dhe të jetë një forcë më e mirë,
atëherë nuk do ta bëjë punën siç duhet, nuk do të përkujdeset, do të lërë jashtë rrugëve.
Pilo Zyba
Këtë e... Për këtë jemi të sigurt, sepse e kemi kaluar.
Alma
Po pikërisht pra, pikërisht.
Pilo Zyba
Kemi... Por që të bësh mbikëqyrjen është tjetër gjë, që të kesh dashurinë është tjetër gjë dhe që të bësh detyrimin është tjetër gjë. Mirë është të bëhen të gjitha.
Alma
Bravo!
Pilo Zyba
A më kupton? Mirë është të jenë të gjitha bashkë. Mirëpo në pamundësi,
Alma
Mm-hm.
Pilo Zyba
duke e pasur unë nënën time në Shqipëri apo prindërit e tu, ti në Tiranë, ti do të mundohesh t'i ndihmosh sipas mënyrës tënde. Dora jote vërtet s'është atje, por fjala jote është atje,
ndihma ekonomike është atje. Nuk është dora jote si dorë, por është dora e një njeriu që ti e paguan për të mbajtur prindin tënd.
Në këtë prizëm e pata fjalën.
Të gjithë këta shkencëtarë ose filozofë, ose sociologë më tepër,
ka shumë shembuj konkretë dhe për në Shqipëri.
Të jetë e kuptueshme dhe për publikun e gjerë, Alma.
Alma
Mm-hm.
Pilo Zyba
Edhe prindërit duhet t'i japin vlera reale, jo thjesht emocionuese. Domethënë, edhe prindi, meqë është prind, nuk do t'i japë gjithmonë vetëm këshilla tek fëmijët.
Pra, ashtu si Konfuci i lidh gjërat në mënyrë praktike, edhe prindi duhet ta shikojë dhe fëmijën, kur rritet flasim ë, praktikisht, dhe ta shikojë, dhe nuk është problemi ta kundërshtojë,
si prind meqë unë jam prind, por duhet të jetë lakonik edhe ai vetë, të kuptojë çfarë po kërkon prindi.
Alma
Të të bëj një pyetje, Pilo? Meqë the...
Pilo Zyba
Alma, dua të them edhe këtë: Në qoftë se ti vajzën tënde... vajzat e tua do t'i mbash si shoqe, si nënë, e kupton? Si shoqe, edhe ato do të ta hapin ty atë bisedë.
Alma
Po, patjetër.
Pilo Zyba
Do të thotë, më tha ky kështu ose këtë bisedë bëra me këtë djalë apo... Se s'e kam fjalën vetëm te morali, por edhe për anën ekonomike, të punës, të njëra-tjetrës. Ndërsa në qoftë se ti i rri rëndë si prind, sepse ti je prind edhe ti di më shumë,
ajo do të mundohet të të fshihet sepse nuk do kontradiktë me ty. Dhe kjo është në dëm të të dy palëve pastaj.
Alma
Të të them diçka, Pilo? Gjithmonë vajzat i kam trajtuar si shoqe, por në fund e mbyllja... e mbyllja me shprehjen, «Mos harroni që unë jam nëna juaj!»
Pilo Zyba
Shiko! Kjo është e saktë, kjo që thua, «Mos harroni që jam nëna juaj!» Më mirë t'i thuash që, «Mos harroni se jam nëna juaj», sesa t'i thosh, «Shiko! Unë jam nëna, do bësh kështu!» E shikon pra ndryshimin? Vetë po e sjell ti ndryshimin.
Pra, është ajo fjala e urtë e popullit tonë, që është edhe kjo filozofike. Ka dalë nga populli, por dhe populli është filozof. «Kush rri nën dardhë, ha dardha.» Kaq!
Pra, duke ndejur mbi fëmijën tënd me përkujdesjen tënde, me autoritetin tënd, me dashurinë tënde, edhe atë e rrit në mënyrë më të freskët nga mendja,
e bën më filozof duke u rritur, e mëson si të lexojë, e mëson si të krijojë. Kur themi të krijojë, nuk flasim për poezi, por si të krijojë edhe në shtëpi.
Si ta mësosh edhe vajzën tënde që kur është e vogël që të gatuajë, ose t'i japësh dashurinë për librin.
Të gjitha duke lexuar librin, atëherë e gjen edhe rrugën për të dashuruar... për të dashur edhe nënën. Ky është mendimi im, ndoshta e kam gabim.
Domethënë, duke i dhënë fëmijës dashuri dhe duke i treguar rrugët, jo duke i dhënë rrugët, sepse këtë e di ti më mirë sesa unë, që ata fëmijë që ti mban dhe i rrit ti si një nënë e mirë, dhe bëhen fëmijë të mirë në Angli,
nuk po i rritin fëmijët e tyre.
Alma
Prindërit e tyre, po.
Pilo Zyba
Prindërit e tyre! Njerëzit e tyre, baballarët e tyre. Sepse në qoftë se një baba ngrihet në mëngjes dhe ikën te puna, dhe e lë një djalë 18 apo 19 vjeç, apo 20 vjeç të shtrirë në krevat,
ai fëmijë normal që do bëhet dembel!
Dhe në qoftë se ti pastaj ia vë si detyrim kur ai rritet që duhet të vesh në punë, ai thotë, «Ëmbël e ha t'ëm e babat!»
Alma
O Pilo, dëgjo, Pilo, dëgjo se po të flet Sara këtu. Të ka komentuar, «Mami është gjithmonë mami», thotë, «autoriteti arrihet duke u bërë shembull, ashtu fitohet respekti.»
Pilo Zyba
Atë që thamë. Dhe e tha shumë mirë, se këtë e thotë edhe Konfuci. Thotë, «Detyrimi ndaj prindërve nuk është dashuri.»
Pra, në këtë rast këtë po thotë edhe Sara. Thotë, duke dhënë nëna shembullin, nëna është si të të them unë ty, të tërheq në jetë drejt së mirës.
Dhe kjo është edhe një e vërtetë që unë të paktën që të njoh, e di shumë mirë që njoh edhe Sarën, edhe Stelën tënde.
Sepse për moshën që kanë vajzat e tua dhe fëmijët e mi... Ja, për shembull fëmijët e mi, janë të dy të martuar me fëmijë, nuk jetojnë me mua, jetojnë vetëm.
Dhe nuk kërkoj prej tyre që ata të vijnë ditë për ditë të trokasin te dera...
Alma
O Pilo, po prandaj ti flet kështu dhe unë flas ndryshe, sepse unë jetoj me vajzën time!
Pilo Zyba
Jo, po janë kushtet e tua ndryshe.
Alma
E unë... shiko...
Pilo Zyba
Nesër edhe kushtet e tua nuk do jenë siç janë sot. Sepse edhe vajza jote kur të martohet, kur të jetë shtëpi më vete, jo se nuk do të të dojë ty,
por ndoshta, Alma, nuk do ketë kohë dhe të vijë, në qoftë se nuk je aty, të të shikojë shpesh, sepse ka një fëmijë nëpër këmbë, duhet të vijë në shkollë ta marrë, duhet të vijë në çerdhe ta marrë,
duhet t'i mësojë mësimet, duhet ta lajë, duhet t'i gatuajë asaj dhe familjes. Janë shumë gjëra që në pamje të parë duken të thjeshta, por nuk janë aq të thjeshta.
Alma
Shiko si thotë Sara, «Ama», thotë, «duam dhe dashurinë dhe ngrohtësinë», thotë, «i duam të gjitha.» Po ashtu siç i doni të gjitha, Sara, edhe duhet t'i jepni të gjitha!
Pilo Zyba
Po pra! A! Dëgjo, këtu ka dhe një gjë tjetër të bukur.
Në radhë të parë, se aty Sara e ka drejt këtu për këtë që po thotë, në radhë të parë ajo thotë, «Ne i duam të gjitha.»
Shiko! Në qoftë se ajo nuk i merr të gjitha, nuk ka se si të t'i japë të gjitha. Pra, marrja dhe dhënia e të gjithave është e barabartë.
Alma
Po pikërisht pra.
Pilo Zyba
Por në qoftë se ti hiqesh si nënë edhe thua që, «Shiko, këtu vendos unë, çelësin e shtëpisë e kam unë dhe erdhi dita e shtunë, ti do rrish këtu, nuk do vesh atje», kjo pastaj nuk ka si të jetë e barabartë.
Alma
Shiko, në këto kohë... në këto kohë moderne, Pilo, këto që thua ti... kjo që the ti nuk ka... nuk ka...
Pilo Zyba
Janë figurë fjale, po këto i kemi thjesht si... Megjithatë, dua të them këtë unë, që megjithatë, edhe pse fëmija ikën, prindin prapë nuk e zë gjumi derisa të vijë në mëngjes.
Alma
Të të bëj një pyetje tjetër, Pilo?
Pilo Zyba
Patjetër!
Alma
Mendo, mua, nga një anë kam vajzën, nga një anë kam prindërit. A duhet të jem unë shembull, shembull me prindërit e mi tek vajza ime?
Pra, pra, unë do bëj këtë që t'i jap një mësim vajzës sime?
Pilo Zyba
Kjo mund të them që është edhe domosdoshmëri, por dhe jo domosdoshmëri. E mira është që në qoftë se nga fëmija yt kërkon që të jetë i mirë me ty,
normalisht që shembulli yt është ai që ti i tregon fëmijës tënd që, ashtu siç kam unë marrëdhënie me nënën time, duhet ta kesh dhe ti me mua.
Dhe kjo nuk ka absolutisht... kjo është një jo mësimdhënie që është po se po, jo një filozofi që është po se po, por është një praktikë e cila mban gjallë dashurinë mes njerëzve dhe sidomos mes prindërve dhe fëmijëve.
Që t'i japësh një shembull, është e mirë edhe në rrugë të madhe, jo fëmijës tënd.
Alma
Shiko, deri në çfarë moshe kanë detyrim... kanë detyrim prindërit për fëmijët e tyre? Si mendoni?
Pilo Zyba
Në qoftë se flasim për detyrim...
Alma
Për shembull, po të jetë për mua, unë them gjithë jetës.
Pilo Zyba
Megjithatë, shkencërisht dhe filozofikisht nuk është kështu siç themi ne. Neve e themi këtë...
Alma
Prindërisht, jo filozofikisht.
Pilo Zyba
Dhe kemi të drejtë. Ne, në këtë që themi kemi të drejtë. Bile dhe kur rriten në shtëpi më vete dhe themi për shembull që shiko, nuk ka gjë, ata të jenë mirë.
Alma
Jemi tolerantë pra, jemi të mirëkuptueshëm, jemi zemërgjerë.
Pilo Zyba
Por që faktikisht edhe shkenca ka vërtetuar që shkencërisht prindi ka një detyrim derisa fëmija shkon deri në moshën 18 vjeç apo deri në 20 e ca vjeç kur mbaron dhe studimet e larta që quhen.
Por në të vërtetë, më bëri përshtypje një gjë... Më bëri përshtypje një gjë që do ta them si shembull. Një djalë në Shqipëri punonte në një restorant, e lexova dje në gazetë, dhe paguhej me 3 euro për orë, në Shqipëri. 3 * 8 = 24, domethënë 25 mijë lekë si me thënë.
Dhe një ditë, u bë në moshën 18 vjeç, 17-18 vjeç, u bë një biznesmen që kishte 35 veta në punë në Tiranë, në lokalin e tij. Dhe pa u thënë fare prindërve, vajti mori me vendimin e tij një kredi bankare, pa pyetur se çfarë do t'i bëhej nesër, dhe doli i suksesshëm.
Pra, edhe në një moshë 17-18 vjeçare apo 20 vjeçare, njeriu është i pjekur, këtu e kam fjalën unë. Pavarësisht se ne gjithmonë themi që ngadalë, ngadalë, ngadalë, do ecësh, do ngjitesh, po ngadalë. Shiko, ai që është i aftë, është i aftë. Dhe në të vërtetë, po të shikosh me vëmendje të madhe, të gjithë biznesmenët e mëdhenj botërorë nuk janë ata që kanë mbaruar universitetet. Janë ata që e kanë filluar nga hiçi, normal që kanë pasur mendjen, kuptohet ajo punë.
Alma
Pra, mund të themi që jeta vetë është universiteti më i suksesshëm në jetën tonë.
Pilo Zyba
E vërtetë, e vërtetë.
Alma
Shiko, kemi një ndjekës këtu që thotë, "Mendoj që..." E ka shkruar më parë kur po flisnim për kërkesat ndaj fëmijëve, "Mendoj", thotë, "që ajo mund të quhet... Nuk mund të quhet kontroll", thotë, "nga prindërit, është merak", thotë.
Pilo Zyba
Jo. Shiko, këtu duhet ta ndajmë, ka të drejtë për atë që thotë, domethënë po duhet t'i ndajmë gjërat. Sepse është tjetër gjë meraku dhe është tjetër gjë kontrolli. Unë do them një, do ta ndaj merakun nga kontrolli.
Kur kisha fëmijët 16, 17 vjeç, 18 vjeç, isha në Greqi në atë kohë. Mirëpo fëmijët e mi gjatë verës, ishin në shkollë dhe gjatë verës punonin nëpër lokale, se kishte turizëm Greqia atëherë. Dhe punët e tyre ata i mbaronin në orën 01:00 të natës. Në orën 01:00 të natës, normalisht që unë do të isha në gjumë, i bie kështu, se do vija në punë të nesërmen.
Alma
Po.
Pilo Zyba
Dhe unë i merrja në telefon në orën 02:00 dhe u thosha: "Ku je?" - "Jam këtu në filan vend, ose këtu në filan vend." Më ka qëlluar që në ato kohëra jam ngritur dhe kam vajtur pa më parë ata, i kam parë që kanë qenë vërtet atje ku më kanë thënë dhe me ata që më thanë. Kam vajtur në shtëpi dhe kam fjetur i qetë.
Alma
Po kjo e kap të gjithë, pra ky është, ky është merak, ky nuk është kontrolli.
Pilo Zyba
Ky është merak. Ndërsa në qoftë se ti i thua, "Mbarove punë do vish në shtëpi, nuk do vesh atje me shokët e tu", ky pastaj është komandim. Ky nuk është merak.
Alma
No. Okej, po shiko këtu. Kontrolli nuk ishte pra në sensin e komandimit. Kontrolli ishte pikërisht ai meraku për t'i kontrolluar, vërtet janë duke bërë atë gjë apo jo?
Pilo Zyba
Bravo, sepse droga ishte nëpër këmbë, pijet ishin nëpër këmbë, turistët ishin nëpër këmbë. Domethënë kishe frikë prindi, si me thënë. Ndërsa, ndërsa kur ti e dhunon mendimin e tij apo kërkesën e tij, ky pastaj nuk është më...
Edhe po thotë diçka ky tjetri, thotë: "Babai im thotë: në këtë jetë laj borxhin, jetoj, jap borxh." Koha e sotme me të drejtë nuk e pranon këtë. Pse? Sepse babai punon dhe jeton për vete dhe për familje kuptohet, por edhe fëmija jot kur të jetë baba do jetojë dhe ai për familjen e tij. Domethënë...
Alma
Pra, prindërit nuk hyjnë më në familjen e tij.
Pilo Zyba
Jo, nuk është problemi se nuk duhen. Është ajo që thotë...
Alma
Nuk hyjnë thashë, nuk bëjnë pjesë.
Pilo Zyba
Shiko, gjërat pastaj varen edhe nga marrëdhëniet që ata kanë, Alma. Sepse në qoftë... Në një familje, unë mendoj që, si e mendoj unë: unë mendoj sot, fëmijët e mi janë rritur, unë mendoj që ata kanë lirinë e tyre dhe dua prej tyre vetëm respektin, asgjë tjetër, jo nevojën.
Këtu tani ndryshon sepse në qoftë se dikush që është në vendin tim ka më shumë nevojën, ata duhet t'i plotësojnë dhe nevojën.
Alma
Pilo, të bëj një pyetje tjetër?
Pilo Zyba
Pa diskutim.
Alma
Çfarë duhet të ruajmë patjetër nga modeli i vjetër i familjes?
Pilo Zyba
Janë shumë gjëra për t'u ruajtur. Neve si shqiptarë kemi pasur shumë gjëra dhe mendoj që duhet t'i mbajmë në trashëgimin tonë. Në radhë të parë duhet respekti dhe mirësia ndaj prindërit, për temën që po flasim.
Alma
Po.
Pilo Zyba
Edhe në qoftë se prindi lëshoi një fjalë të gabuar, prindi është më i lodhur sesa ti. Sepse një baba 65, 67 vjeç që vete edhe punon në ndërtim dhe që të ka bërë ty me shkollë dhe të jetë zyra, nuk është aq i kthjellët dhe i çlodhur sa ç'je ti që je 30 vjeç. Mendoj unë.
Ndonëse edhe ai baba është i kujdesshëm, por dhe në qoftë se e lëshon një më shumë, domethënë ti duhet të jesh më i kujdesshëm ndaj tij. Jo se s'duhet të jetë babai i kujdesshëm ndaj marrëdhënieve që ka me të birin, me nusen e djalit, me nipat, me mbesat e të tjera e të tjera. Por unë nuk jam dakord që të jetë vasal i tyre, Alma.
Alma
Pilo, a ka ndikuar teknologjia në largimin emocional brenda familjes?
Pilo Zyba
Jo ka ndikuar, por dua të them që ka ndikuar thellë dhe jo mirë.
Alma
Mm.
Pilo Zyba
Pse? Dikur, jo se do t'i kthehemi asaj kohe, po po themi, shikonim gjithë familja një film. Filmi bëhej edhe objekt diskutimi si ngjarje, si familje, si marrëdhënie familjare, si dashuri familjare, në qoftë se kishte një temë sociale, në qoftë se kishte apo një temë tjetër. Ndërsa sot, ti nuk e di as se ç'mendon, as se çfarë bën fëmija jot apo mbesa dhe nipi jot.
Pse? Vajza ime, vajza jote ka telefonin në dorë dhe televizorin në dhomë. Dhe edhe në qoftë se ti i thua, "Hajde se do hash bukë poshtë", "Prit, prit të mbaroj", thotë, "sepse pastaj ha." - "Po dalë se do hamë bashkë", i thua ti. Sepse normalisht kështu i bie. "Ha, ha ti mama", thotë, "se unë ha më mbrapa."
Pra, gjithmonë largohet nga marrëdhënia me ty. Domethënë nga bashkërendimi, nga bashkëbisedimi, nga dhënia e një mendimi për një objekt, për një dëshirë për të ardhmen e familjes apo të fëmijës tënd apo të vëllait tënd apo të nënës tënde. Domethënë kanë filluar gjërat dhe kjo është një temë... shumë e kape shumë mirë këtë dhe kjo është një temë shumë, shumë, shumë...
... problem në kohën e sotme.
Është një problem shumë i rëndësishëm i cili me gjithmend duhet këta sociologë që merren me këto tema, unë mendoj që duhet që të ketë shumë emisione në mënyrë të një edukimi në drejtim të kësaj teme.
Alma
Pilo, a është familja në krizë apo thjesht në transformim?
Pilo Zyba
Shiko, edhe kriza dhe transformimi, transformimi sipas mendimit tim gjithmonë, është një krizë.
Sepse është e njëlloj si transformimi botëror që po bëhet sot në ekonominë botërore, në politikën botërore, dhe çdo lloj transformimi vjen me dhimbje, çdo lloj ndryshimi.
Pra, edhe në rastin konkret transformimi qoftë në familje, qoftë në shoqëri, ka një luftë të brendshme duke kërkuar të renë sepse e vjetra të zë për fustani dhe nuk të lë të ikësh.
Se thotë, «Je mirë këtu ku je». Mirëpo ti që ke mendime më të përparuara, do që të ikësh, të realizosh qëllimet e tua.
Por jo gjithmonë duke kërkuar të renë, jemi të sigurt që jemi duke ecur përpara. Mendimi im ky.
Alma
Okej, dua mendim për një pyetje tjetër atëherë.
(Muzikë)
Alma
Apo bëhemi më egoistë në emër të lirisë?
Pilo Zyba
Jemi bërë dhe kjo po thellohet.
Alma
Uhum.
Pilo Zyba
Sepse, sepse edhe po t'i flasësh sot, se gjithmonë e kemi temën te familja, e kupton? Dhe te te prindërit, te fëmija. Po t'i thuash një fëmije që, «Shiko, të keqen babai ose të keqen nëna, duhet bërë kështu», «Oho, sa mbrapa ke ngelur ti, baba! Unë kam mendimet e mia, jam i lirë unë!».
Shiko, i lirë në këtë botë, Alma, nuk është askush.
(Muzikë)
Pilo Zyba
Sepse ti je i lirë, por nga ora tetë në mëngjes deri në orën katër e gjysmë, pesë mbasdite do të jesh në punë. I lirë je ti, po do bësh atë punë që të thotë ai atje.
Në orën katër do ikësh nga puna, je i lirë ti, por do vesh të marrësh fëmijën tënd në kopsht.
Në orën gjashtë ti je i lirë, s'të thotë njeri gjë, por do vesh të bësh pazar në qoftë se do të hash nesër. Deri në shtatë.
Në orën shtatë ti je i lirë, por ti do të gatuash se dy fëmijët e tu do hanë, do të lash rrobat, do të hekurosësh. Prapë, shiko, liri në këtë botë, kush mendon që ka një liri të pakufishme, nuk ka liri dhe as nuk mund të ketë.
Nga forma dhe mënyra se si vetë marrëdhëniet njerëzore janë krijuar.
(Muzikë)
Alma
Ndoshta pas gjithë kësaj bisede nuk kemi nevojë më për shumë përgjigje. Kemi nevojë për një kujtesë: që prindërit nuk janë rrënjë që na mbajnë peng, por toka ku kemi marrë forcë për të fluturuar dhe fëmijët nuk janë degë që duhet t'i mbajmë në dorë, por yjet që duhet të mësojmë të rriten drejt dritës.
Mos prisni që dashuria të vijë si detyrim, sepse ajo kur vjen me zor nuk ngroh.
Telefononi sot jo nga faji, por nga malli; përqafoni jo sepse duhet, por sepse doni dhe nëse jeni prindër, mos e matni dashurinë me sa ju qëndrojnë pranë, por me sa lirshëm kthehen tek ju.
Sepse në fund, njeriu nuk kthehet aty ku është i detyruar, po aty ku ndihet i pranuar dhe ndoshta kjo është e vërteta më e bukur që mund të marrim me vete sonte: dashuria nuk kërkon të mbahet, ajo kërkon të kuptohet.
Pilo Zyba
Alma, i ke thënë të gjitha.
Alma
Ato kanë mbetur. Nuk janë kurrë larg nëse i mbajmë gjallë në zemër.
Pilo Zyba
Eh, një fjalë e urtë popullore thotë bukur, e jona:
Alma
Uhum.
Pilo Zyba
«Po të bëhesha, po të bëhesh edhe njëherë nuse, di unë se si nusëroja».
Pra, edhe unë sot kur flas për vete, flas për të gjithë, po t'i kisha prindërit gjallë, dija unë, jo se s'i respektova, por do kishin një respekt të trefishtë në krahasim me atë që morën kur ikën.
(Muzikë)
Pilo Zyba
Ajo fjala e madhe, Alma, që dua nuk... nuk është se nuk dua të më duash, por dua të më vlerësosh për atë që unë të kam dhënë, jo si një detyrim që, «Shiko, babai im është ai tani, ai u lodh për mua dhe tani unë duhet ta mbaj atë».
Jo. Por edhe babai, edhe pse është i lodhur gjithë jetën, filozofët thonë që edhe ai në fund të jetës së tij do bëhet edhe ai një filozof që di të lexojë lëvizjet e tua, familjen tënde, jetën tënde dhe do të veprojë jo sipas një detyrimi që ti ke për të, po sipas mënyrës dhe asaj që ai shikon ndaj teje.
Çfarë t'i them unë tani djalit tim dyzet vjeç, «Dua të jem babai yt»? Ai ka fëmijët njëzet vjeç. Më kupton?
Nuk është më me të kthyer kjo punë tani. Hë, kur ai është dhjetë vjeç vetë, duhet ta edukojmë me atë ide. Ndërsa sot, ndërsa sot thjesht është ai, ajo që thamë, babai vete, e shikon se sa e respektojnë edhe ikën me mendimin e mirë apo me mendimin e keq, e di ai.
Dhe më mbrapa, nëse ai vjen prapë në fund të javës duket që ka mbetur i kënaqur dhe në qoftë se ti ke mbetur i kënaqur prej tij, i bie telefonit edhe i thua, «Babi, më prit se ditën e shtunë do dalim ta pimë kafen bashkë».
Alma
Pilo, si mendon ti, a ndikojnë bashkëshortët në këtë lidhje prind-fëmijë?
Pilo Zyba
Nuk mund të them që nuk ndikojnë, por shumë herë, shumë herë këtë neve prindërit, ne të mëdhenjtë që mund ta quajmë, të mençurit, ia veshim si kostum nuses dhe nuk ia veshim si kostum djalit tonë. Ky është mendimi im.
Sepse...
Alma
Jam dakord me ty.
Pilo Zyba
Po kur vete, kur ti vete aty, tek djali, tek vajza, tek... Sepse e njëjta gjë është edhe kur vete te dhëndri. Si te djali, si te dhëndri, nusja është vajza e shtëpisë, themi neve në gjuhën shqipe, po edhe dhëndri.
Mirëpo neve nuk themi siç thonë dibranët për shembull, që neve dhëndrin e çojmë për dru.
Alma
Ti boll këtë fjalë... Dhe këtë nga jugu më duket se thonë dhëndri e ka vendin në fund të shtëpisë, apo jo?
Pilo Zyba
Shiko, është tjetër kuptim «në fund të shtëpisë», jo se është i fundit i shtëpisë. Duke qenë një djalë shtëpie, ai është në fund për t'u shërbyer të tjerëve.
Alma
A, s'e kisha kuptuar. U bëra kaq e s'e kisha kuptuar në këtë...
Pilo Zyba
Jo, jo, shiko kjo ka kuptim të thellë. Domethënë ai rri në këmbë atje në fund sepse u shërben këtyre njerëzve, se kush do t'u shërbejë?
Alma
Po, jo djali, jo djali i shtëpisë, dhëndri.
Pilo Zyba
Djali vete për dru tek ne! Djali vete për dru tek ne. Nuk është djali aty, aty është babai. Ndërsa dhëndri...
Alma
Jo, thënë e shpjeguar kështu, më pëlqen më shumë si shpjegim.
Pilo Zyba
Jo, po kështu është, është filozofike bile. Shiko, edhe ata që e thonë nga veriu, e thonë qëllimisht, nuk e thonë për ta fyer, e kupton?
Sepse po të marrësh konkretisht gjërat, unë jam dhëndër tek ti, ti je dhëndër tek unë, e njëjta gjë është.
Dhe ana tjetër është edhe ajo se sa i mençur je, sa filozof je, sa i mirë je, varet dhe nga vetë ti se si ia bën vendin. Në qoftë se ti ia bën vendin, e zë vendin ti.
Por ndodh për shembull që, se e njëjta gjë është, po bëj një krahasim si me thënë, ose një baraspeshë, në një vend vete drejtor një njeri që e meriton, në një vend tjetër vete drejtor një njeri që ka hallat deputete.
Të dy janë të nderuar ata? Sepse edhe ky që është i paaftë, që e ka vënë ajo deputetja, nuk i thotë njeri fjalë në këtë...
«Ti më mirë je këtu te...»
Alma
Ëhë.
Pilo Zyba
Por nuk është ai, e bëjnë të tjerët punën nën të dhe meritat i merr ai.
Ndërsa në rastin konkret, kur ti je zotit... në shtëpinë tënde po flasim, s'po flasim në ndërmarrje,
je i zoti ti, di ti ç'bën me shtëpinë tënde.
Alma
Dikush vazhdon të na shkruajë. Unë shpresoj... mendoj që është mikesha ime, Kela, por nuk jam e sigurt.
«O sa shumë e kam shijuar këtë bisedë!» Është kënaqësi edhe për ne, që kemi qenë
kaq të dobishem në këtë emision dhe kaq të këndshëm themi.
Dhe Pilo, mendoj se kemi arritur në fundin e emisionit.
Pilo Zyba
Po.
Alma
Mes traditës... po, më thuaj.
Pilo Zyba
Po do jap edhe një mendim. Jo pa qëllim, unë e di,
nuk kemi zgjedhur ato tema, jo se nuk bëjnë,
por që të zgjedhësh një poezi, të zgjedhësh të një muzike, jo se nuk dua të zgjedh,
por unë mendoj, mendoj ose mendojmë...
Alma
Mendoj që kanë... janë ezauruar tashmë.
Pilo Zyba
...këto tema janë më tepër të nevojshme sot,
në këtë kohë, mendoj unë.
Ose mendojmë bashkë, sepse bashkë i kemi bërë.
Alma
Mes traditës dhe modernes, mes dashurisë dhe pavarësisë, secili prej nesh ndërton mënyrën e vet për të qenë pjesë e një familjeje.
Faleminderit që ishit me ne në këtë reflektim. Na ndiqni çdo të martë në «Kritika në 60 minuta».
Mirupafshim dhe një mbrëmje të qetë nga unë, Alma.
Pilo Zyba
Natën e mirë, Alma, edhe bashkë. Natën e mirë edhe dëgjuesve dhe shikuesve tanë.
Ne gjithmonë do të mundohemi që temat tona të jenë sa më sociale,
sa më pranë familjes, sa më pranë fëmijëve,
sa më pranë dijes edhe sa më pranë shoqërisë.
Alma
Hm.
Pilo Zyba
Natën e mirë edhe nga ana ime. Natën, Alma.
Alma
Natën e mirë.
(Muzikë)
